Ένα βιβλίο που προκάλεσε ποικίλες αντιδράσεις κατά την έκδοσή του στη Βρετανία είναι το The Seven Basic Plots – Why we Tell Stories (2005) του Christopher Booker. Ο Booker γεννήθηκε το 1937, είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας και ένας από τους ιδρυτές του περιοδικού Private Eye. Στο συγκεκριμένο βιβλίο, το οποίο εκτείνεται σε 720 σελίδες και το οποίο δούλευε επί τριάντα χρόνια, χρησιμοποιώντας σαν θεωρητικό υπόστρωμα τη θεωρία του Carl Jung και τις επισημάνσεις του για τα αρχέτυπα και το συλλογικό ασυνείδητο, αποφαίνεται ότι όλες οι ιστορίες του κόσμου, από τα κείμενα της Βίβλου μέχρι τα σύγχρονα μεταμυθοπλαστικά κείμενα, πηγάζουν από την ίδια πηγή, σχηματίζονται σύμφωνα με τους ίδιους αρχετυπικούς κανόνες και περιστρέφονται γύρω από την ίδια καθολικά αποδεκτή γλώσσα.
Εξετάζοντας μια πληθώρα ιστοριών, από αρχαίους μύθους και θρησκευτικά κείμενα μέχρι κείμενα της παγκόσμιας λογοτεχνίας αλλά και ταινίες του Hollywood, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι υπάρχει ένας συγκεκριμένος αριθμός θεμάτων ή πλοκών που εμφανίζεται αέναα στην ανθρώπινη μυθοπλασία και διέπει τις ιστορίες κάθε εποχής και κάθε πολιτισμού.
Οι εφτά βασικές πλοκές είναι σύμφωνα με τον Booker οι εξής : νικώντας το τέρας (Overcoming the Monster), από τη φτώχεια στα πλούτη (Rags to Riches), η αναζήτηση (The Quest), ταξίδι και επιστροφή (Voyage and Return), κωμωδία (Comedy) , τραγωδία (Tragedy) και αναγέννηση (Rebirth). Τονίζεται, βέβαια, ότι υπάρχουν περιπτώσεις επικάλυψης αλλά και περιπτώσεις όπου μια ιστορία περικλείει περισσότερες από μία πλοκές. Για παράδειγμα, το μνημειώδες έργο Ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών (1954) του J. R. R. Tolkien περιλαμβάνει και τις εφτά βασικές πλοκές.
Στον πρώτο τύπο πλοκής, το νικώντας το τέρας, ο Booker κατατάσσει τις ιστορίες στις οποίες έχουμε την παρουσία ενός συνήθως υπερφυσικού ή εξαιρετικά δυνατού και μοχθηρού πλάσματος, το οποίο αποτελεί θανάσιμη απειλή για τον ήρωα. Το τέρας αυτό μπορεί να έχει διάφορες μορφές, άλλοτε είναι ανθρώπινο (γίγαντας, μάγισσα κλπ), άλλοτε έχει τη μορφή ζώου (λύκος, δράκος, καρχαρίας κλπ) και άλλοτε είναι ένας συνδυασμός και των δύο μορφών (Μινώταυρος, Σφίγγα κλπ). Σε κάθε περίπτωση, όμως, είναι η προσωποποίηση μιας σκοτεινής δύναμης.
Κείμενα που ανήκουν στην κατηγορία αυτή είναι τα κλασικά παραμύθια Η Κοκκινοσκουφίτσα και Χάνσελ και Γκρέτελ. Επίσης, χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτού του τύπου πλοκής είναι τα γοτθικά μυθιστορήματα του 19ου αιώνα, όπως το Φρανκενστάιν (1817) της Mary Shelley και o Δράκουλας (1897) του Bram Stoker. Τέλος, ο Booker σημειώνει ότι οι περισσότερες πολεμικές ιστορίες ανήκουν σε αυτήν την κατηγορία, αντλώντας τα παραδείγματά του περισσότερο από ταινίες με θέμα τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, όπου η θανάσιμη απειλή για τον ήρωα είναι οι Ναζί.
Στη δεύτερη κατηγορία, από τη φτώχεια στα πλούτη, ανήκουν τα κείμενα που εξιστορούν την πορεία ενός ταπεινού και καταφρονεμένου ήρωα , ο οποίος μέσα από μια δύσκολη πορεία καταφέρνει να βγει από τη σκιά και να διεκδικήσει ένα λαμπερό πεπρωμένο.
Το παραμύθι που έχει σχεδόν αρχετυπική υπόσταση εδώ είναι Η Σταχτοπούτα, ενώ στην ίδια κατηγορία ανήκει και το Ασχημόπαπο (1843) του Χανς Κρίστιαν Άντερσεν. Από τα κείμενα των ενηλίκων, χαρακτηριστικά της κατηγορίας αυτής είναι ο Πυγμαλίωνας (1916) του George Bernard Shaw και ο Δαβίδ Κόππερφιλντ (1950) του Charles Dickens.
Το τρίτο είδος πλοκής, η αναζήτηση, είναι κατά τον Booker το πιο ευδιάκριτο σχήμα πλοκής. Ο ήρωας πληροφορείται για την ύπαρξη κάποιου αντικειμένου ανεκτίμητης αξίας σε κάποια μακρινή χώρα. Από τη στιγμή που το πληροφορείται αυτό, μοναδικός στόχος της ζωής του γίνεται η απόκτηση αυτού του αντικειμένου. Έτσι, ξεκινάει ένα ταξίδι που πάντα κρύβει πολλούς κινδύνους και η ιστορία δεν τελειώνει παρά μονάχα με τη θριαμβευτική απόκτηση του αντικειμένου από τον ήρωα. Σ’ αυτό το είδος πλοκής, ο ήρωας δεν είναι ποτέ μόνος του, έχει συντρόφους.
Το αντικείμενο της αναζήτησης άλλοτε είναι ένα απτό αντικείμενο, άλλοτε όμως πρόκειται για κάποιο μυστικό ή για μια ονειρεμένη γη. Για παράδειγμα, μπορεί να είναι ένας θαμμένος θησαυρός ή ένα μυστηριώδες και ανεκτίμητο αντικείμενο, όπως το χρυσόμαλλο δέρας ή το Άγιο Δισκοπότηρο, μπορεί όμως να είναι το σπίτι, όπως στην περίπτωση της Οδύσσειας ή το μυστικό της αθανασίας, όπως συμβαίνει στο έπος του Γκίλγκαμες.
Εδώ ανήκει, ασφαλώς, η Οδύσσεια του Ομήρου. Άλλα κείμενα αυτής της κατηγορίας είναι Ο Γύρος του Κόσμου σε Ογδόντα Ημέρες (1873) του Ιούλιου Βερν και ο Μόμπυ Ντικ (1851) του Herman Melville.
Ο Booker ονομάζει τον επόμενο τύπο πλοκής ταξίδι και επιστροφή και αφορά κείμενα στα οποία ο ήρωας ή η ομάδα ηρώων ταξιδεύουν έξω από το οικείο τους, καθημερινό περιβάλλον σε έναν κόσμο εντελώς διαφορετικό και αποκομμένο από τον πραγματικό κόσμο. Εκεί, και μέσα από ένα πλήθος επεισοδίων, ο αρχικός ενθουσιασμός του ήρωα για όλα τα πρωτόγνωρα με τα οποία έρχεται σε επαφή, δίνει τη θέση του σε μία διαρκώς αυξανόμενη ανησυχία και αίσθηση κινδύνου. Στο τέλος, όμως, έχουμε την ασφαλή δραπέτευση του ήρωα τόσο από τους κινδύνους που τον απειλούν, όσο και από τον παράξενο αυτό κόσμο, και την οριστική επιστροφή του στον οικείο κόσμο απ’ όπου ξεκίνησε.
Ορισμένα από τα βιβλία που κατατάσσονται εδώ είναι η Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων (1865) του Lewis Carroll, Η Μπαλάντα του Γερο – Ναυτικού (1798) του S. T. Coleridge και το Όσα Παίρνει ο Άνεμος (1935) της Margaret Mitchell.
Αναλύοντας τον έκτο τύπο πλοκής, την κωμωδία, ο Booker σπεύδει να διευκρινίσει ότι με τον όρο κωμωδία δεν αναφέρεται σε οποιαδήποτε αστεία ιστορία, αφού όπως τονίζει κάποιες πολύ αστείες ιστορίες μπορεί να ανήκουν σε εντελώς διαφορετικό τύπο πλοκής.
Με τον όρο κωμωδία αναφέρεται σε ένα πολύ ευδιάκριτο και συγκεκριμένο είδος ιστορίας, το οποίο μάλιστα αποκαλεί «το πιο απίθανο κατασκεύασμα της ανθρώπινης φαντασίας». Πρόκειται για ιστορίες που στηρίζονται στο μεγαλύτερο μέρος τους σε παρεξηγήσεις και ανατρεπτικές καταστάσεις. Καθώς εκτυλίσσεται μια κωμωδία, τα επεισόδια οδηγούν με τέτοιο τρόπο το ένα στο άλλο, ώστε η πλοκή να κορυφώνεται σε ένα στάδιο πλήρους σύγχυσης. Φυσικά, στο τέλος τα πάντα αποκαθίστανται και είναι συνήθως η αγάπη και η συμφιλίωση αυτές που θριαμβεύουν.
Στην κατηγορία αυτή ο Booker ταξινομεί τις κωμωδίες του Αριστοφάνη και του Shakespeare, και τα πιο σύγχρονα Περηφάνια και Προκατάληψη (1813) και Έμμα της Jane Austen.
Η τραγωδία είναι ένας εξίσου ευδιάκριτος τύπος πλοκής, στον οποίο παρακολουθούμε τον ήρωα να εμπλέκεται σε σκοτεινές ή απαγορευμένες καταστάσεις. Κι αν αρχικά αυτό τον γεμίζει μεγάλες προσδοκίες για επιτυχία, στην πορεία αποδεικνύεται ότι αυτό που κυνηγά ανήκει στη σφαίρα του ανέφικτου, και όσο εκείνος επιμένει, τόσο περισσότερο νιώθει ότι απειλείται. Στο τέλος, γίνεται προφανές ότι το αρχικό όνειρο έχει μετατραπεί σε εφιάλτη, διαπίστωση που κορυφώνεται με την τελική και συνήθως βίαιη καταστροφή του ήρωα.
Σαν κορυφαίες τραγωδίες που στηρίζονται αποκλειστικά σ’ αυτό το σχήμα ο Booker αναφέρει τον ελληνικό μύθο του Ίκαρου, τον γερμανικό θρύλο του Φάουστ, τον Μάκβεθ (1623) του Shakespeare, το Δόκτωρ Τζέκιλ και Μίστερ Χάιντ (1886) του Robert Louis Stevenson και τη Λολίτα (1955) του Vladimir Nabokov.
Ο τελευταίος τύπος πλοκής είναι η αναγέννηση, ένα είδος ιστορίας με το οποίο εξοικειωνόμαστε πολύ νωρίς στη ζωή μας. Κι αυτό γιατί το βρίσκουμε σε πολλά παραμύθια. Σε μια τέτοια ιστορία ο ήρωας υποκύπτει σε μια σκοτεινή δύναμη, η οποία σιγά – σιγά τον κυριεύει. Αντίθετα όμως από την τραγωδία, στην αναγέννηση έχουμε την τελική ανατροπή, όπου ο ήρωας μετά από μια πολύ δυνατή εσωτερική πάλη, καταφέρνει και «ξυπνά από τον ύπνο του» και συνήθως απελευθερώνεται με τη δύναμη της αγάπης.
Τα παραμύθια που χτίζονται πάνω σ’ αυτό το σχήμα είναι Η Ωραία Κοιμωμένη, η Χιονάτη και Η Πεντάμορφη και το Τέρας. Από την λογοτεχνία ενηλίκων, σπουδαία πλοκή αναγέννησης είναι το Έγκλημα και Τιμωρία (1866) του Fyodor Dostoevsky.
Η εργασία του Booker είναι αδιαμφισβήτητα πρωτοποριακή και η εφαρμογή της θεωρίας του Jung λειτουργική και διαφωτιστική. Το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγει είναι ότι καμία από τις ιστορίες του κόσμου, ακόμα και η πιο πετυχημένη, δεν είναι αυθεντική. Η μοναδικότητά της έγκειται στην ικανότητα του δημιουργού της να επινοήσει μία καινούργια περιβολή, με την οποία θα ενδύσει μία πλοκή που βρίσκεται λανθάνουσα όχι μόνο στο δικό του μυαλό αλλά και στο μυαλό του κοινού του. Οι ιστορίες, σύμφωνα με τον Booker, σχηματίζονται σύμφωνα με συγκεκριμένα αρχετυπικά μοτίβα, που αποτελούν κοινή κληρονομιά των ανθρώπων.
0 σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου