read and write

Η αλφαβήτα της λογοτεχνίας -Δδ-

2012-01-30T13:05:00.000-08:00

Διακειμενικότητα: ο όρος "διακειμενικότητα" είναι σχετικά πρόσφατος και αποδίδεται αρχικά στην Julia Kristeva, η οποία πρώτη εισήγαγε την έννοια αυτή στη μελέτη της λογοτεχνίας.

Ο όρος αναφέρεται στην ύπαρξη άλλων, προγενέστερων κειμένων, είτε αυτούσιων, είτε απλώς σαν μια αναφορά, στα λογοτεχνικά κείμενα. Διακειμενικότητα έχουμε επίσης όταν ένα λογοτεχνικό κείμενο στηρίζεται εμφανώς σε ένα παλιότερο, ακόμα κι αν δεν το αναφέρει καθόλου. Παράδειγμα ο Οδυσσέας του Τζέημς Τζόυς αλλά και το πολύ καινούργιο Ανεμώλια του Ισίδωρου Ζουργού, που και τα δύο βασίζονται στην Οδύσσεια. Η διακειμενικότητα δηλαδή προσδιορίζει το πλέγμα των σχέσεων που αναπτύσσουν διάφορα κείμενα μεταξύ τους, είτε είναι του ίδιου συγγραφέα είτε απέχουν μεταξύ τους χωροχρονικά.

Ο εντοπισμός της διακειμενικότητας μας βοηθάει να νοηματοδοτήσουμε το κείμενο και να το δούμε υπό ακόμα ένα πρίσμα, υπό το πρίσμα δηλαδή του παλιότερου κειμένου, που ο συγγραφέας επέλεξε να συμπεριλάβει με οποιονδήποτε τρόπο στο κείμενό του.

Η διακειμενικότητα είναι μια τεχνική που χρησιμοποιείται πολύ συχνά, συχνότερα απ' ό,τι θα πίστευε κανείς, και γι' αυτό η θεωρητικοί της λογοτεχνίας μιλούν για "συνομιλία των κειμένων μεταξύ τους". Πράγματι, μελετώντας κανείς από κοντά το φαινόμενο, διαπιστώνει ότι τα κλασικά, συνήθως, κείμενα αποτελούν μια κοινή κληρονομιά, την οποία ο μεταγενέστερος συγγραφέας χρησιμοποιεί για να επεξεργαστεί το θέμα του, να του ρίξει φως από ακόμα μία οπτική, να προσανατολίσει τον αναγνώστη του ως προς το μήνυμα που θέλει να του μεταδώσει κλπ.

Ο Γιώργος Σεφέρης, ο οποίος πέρα από σπουδαίος ποιητής υπήρξε και σπουδαίος δοκιμιογράφος, το 1936, τριάντα χρόνια πριν η Κρίστεβα κάνει λόγο για τη διακειμενικότητα, γράφει:

"Βλέπουμε λογοτέχνες που όσο γυρεύουν να να διατυπώσουν το στοιχείο το αναντικατάστατο που φέρνουν μέσα τους, τόσο αισθάνουνται δυνατότερες συγγένειες με δημιουργούς έξω από την περιοχή της γλώσσας τους, που με τη σειρά τους τούς βοηθούν να βρουν, μέσα στην εθνική τους παράδοση, τις πιο πρωτότυπες και τις λιγότερο εξαντλημένες πηγές". Σημειώνει στη συνέχεια ότι ο Μπωντλαίρ. διαβάζοντας τον Πόου, έβρισκε φράσεις ολόκληρες διατυπωμένες όπως ο ίδιος τις είχε σκεφτεί. Τέλος, σε άλλο δοκίμιό του, ο Σεφέρης σημειώνει το εμβληματικό "δεν υπάρχει παρθενογένεση στην τέχνη". Παρατηρούμε δηλαδή ότι αυτές οι σκέψεις του Σεφέρη μπορούν κάλλιστα να εξηγήσουν τον τρόπο ή την ανάγκη του εκάστοτε δημιουργού να κάνει χρήση της διακειμενικότητας στο έργο του.

Φυσικά ο Σεφέρης δεν θα μπορούσε αυτές τις σκέψεις να μην τις κάνει ποίημα. Το έκανε στην τελευταία του συλλογή με τίτλο Τρία Κρυφά Ποιήματα, όπου οι πρώτοι στίχοι ενός ποιήματός του είναι οι εξής:

Πότε θα ξαναμιλήσεις;
Είναι παιδιά πολλών ανθρώπων τα λόγια μας.
Σπέρνουνται γεννιούνται σαν τα βρέφη
ριζώνουν θρέφουνται με το αίμα.

"Frankenstein" της Mary Shelley

2012-01-24T12:50:00.000-08:00

Τελειώνοντας την ανάγνωση αυτού του κλασικού βιβλίου, η απορία μου ήταν η εξής: πώς είναι δυνατόν να μην έχω διαβάσει αυτό το υπέροχο βιβλίο τόσο καιρό και να έχω μόνο μια αμυδρή εικόνα γι' αυτό από κάποια ταινία που είδα πριν πολλά χρόνια...

Το διάβασα στα Αγγλικά και η ανάγνωσή του ήταν παραπάνω από απολαυστική. Παρόλο που δεν το διάβασα στη μητρική μου γλώσσα, το κείμενο έτρεχε αβίαστα και είναι από τα κείμενα εκείνα που σε καλούν να τα διαβάσεις απνευστί.

Το γεγονός ότι η Shelley έγραψε το συγκεκριμένο βιβλίο σε ηλικία μόλις δεκαεννέα χρονών και μάλιστα ύστερα από ένα στοίχημα μεταξύ της ίδιας, του Lord Byron και του Percy Shelley, που λίγο αργότερα έγινε σύζυγός της, είναι μία από τις λεπτομέρειες που αφορούν το βιβλίο και φυσικά είναι αδύνατον να μην τις αναφέρει κανείς.

Το βιβλίο έχει μια ιδιαίτερα πετυχημένη πλοκή, γιατί στην ουσία ξεδιπλώνει στα μάτια του αναγνώστη την ίδια ιστορία από τρεις διαφορετικές οπτικές, του ήρωα Φρανκενστάιν, του τερατώδους δημιουργήματός του και του Γουόλτον, του ήρωα που πρώτος ξεκινάει να αφηγείται και στην πορεία γνωρίζεται με τον Φρανκεστάιν.

Αυτή ακριβώς η τεχνική της πολλαπλής εστίασης είναι που δίνει τη δυνατότητα στη συγγραφέα να μας σκιαγραφήσει έναν λογοτεχνικό χαρακτήρα, αυτόν του τέρατος, που από τη μία κουβαλάει όλη την ασχήμια και την κακία του κόσμου πάνω του, από την άλλη όμως καταφέρνει και γίνεται συμπαθής στον αναγνώστη.

Έτσι έχουμε μια πραγματικά ευφάνταστη πλοκή, με πολλές δόσεις αγωνίας, τρόμου και αηδίας αλλά ταυτόχρονα ένα κείμενο με αδιαμφισβήτητες λογοτεχνικές αρετές. Ταυτόχρονα, η θεματική του και η φιλοσοφικές του προεκτάσεις είναι ανεξάντλητες. Η Shelley δεν προβλέπει μόνο την ανεξέλεγκτη πρόοδο της επιστήμης, η οποία κάποια στιγμή θα είναι ικανή να δημιουργήσει ακόμα και ανθρώπινη ζωή, αλλά θίγει και το επίσης μεγάλο ζήτημα της πατρότητας και της ευθύνης του πατέρα απέναντι στο δημιούργημά του, δηλαδή το παιδί του.

Στο μυθιστόρημα, πέρα από την τραγική φιγούρα του πατέρα - Φρανκεστάιν, ο οποίος έπλασε ένα απεχθές ον και το παράτησε στην τύχη του, παρουσιάζονται άλλοι τρεις πατέρες. Σε αντίθεση με τον τραγικό ήρωα του βιβλίου, αυτοί είναι δοτικοί απέναντι στα παιδιά τους και ίσως, πολύ στοργικοί για πατέρες. Η στοργή που εκδηλώνουν με τα λόγια και τις πράξεις τους μάλλον σε μητέρα παραπέμπουν περισσότερο, παρά σε πατέρα. Προφανώς όμως, η συγγραφέας χτίζει αυτούς ακριβώς τους χαρακτήρες σε αντιπαράθεση με τον Φρανκεστάιν.

Τελικά, πρόκειται για ένα μυθιστόρημα που έχει να προσφέρει πολλά, τόσο σ' αυτούς που επιθυμούν ένα ανάγνωσμα με γρήγορη και αγωνιώδη και πλοκή, όσο και σε όσους θέλουν να προβληματιστούν πάνω σε θέματα οικουμενικά και πανανθρώπινα.

"Του Σκοινιού τα Μανταλάκια" του Αντώνη Παπαθεοδούλου

2012-01-23T10:35:00.000-08:00

Του Σκοινιού τα Μανταλάκια είναι ένα πολύ γλυκό, πολύ χιουμοριστικό και πολύ πρωτότυπο βιβλίο για μικρά παιδιά. Ο συγγραφέας του, ο Αντώνης Παπαθεοδούλου, επινόησε έναν ευρηματικό τρόπο για να μιλήσει στα παιδιά για τη φιλία. Έτσι, πρωταγωνιστές στην μικρή αυτή ιστοριούλα είναι... του σκοινιού τα μανταλάκια, που άλλοτε τσακώνονται και άλλοτε φιλιώνουν.

Το βιβλίο απευθύνεται σε παιδιά Α' και Β' Δημοτικού, αλλά μπορούν να το απολαύσουν και παιδιά προσχολικής ηλικίας αν τους το διαβάσει κανείς. Το σίγουρο είναι ότι οι μικροί αναγνώστες θα το ευχαριστηθούν και το ίδιο πιστεύουμε ότι θα συμβεί και με τους ενήλικες που θα ρίξουν μια ματιά στο βιβλίο.

Η κατακλείδα του βιβλίου:

"Γιατί οι καλοί φίλοι στα δύσκολα φαίνονται. Όχι στα μαλώματα, αλλά στις κουβέρτες, στα χαλιά... και στα παπλώματα"

"Επί τα Αυτά" της Κικής Δημουλά

2012-01-17T12:30:00.000-08:00

ΕΠΙ ΤΑ ΑΥΤΑ

Νύχτωσε πάλι όπως χθες.

Πάλι όπως χθες νύχτωσε.

Νύχτωσε.

Χθες.

Πάλι.

Προσπάθεια μάταιη

να χτυπηθεί το νόημα,

η αλληλεγγύη του καημού.

Αλύγιστα, μ' όποια

μετάθεση των λέξεων,

μ' όποια αποδέσμευσή τους.

Στην κάθε μια χωράει

το τελεσίδικο του όλου.

Μέσα στις ρίζες τους

κυλάει η παύση.

Λοιπόν, καλύτερα να παραμείνουν

σε μια πεπατημένη πρόταση

κι εκ πρώτης όψεως αναίμακτη:

Νύχτωσε πάλι όπως χτες.

Από την ποιητική συλλογή της Κικής Δημουλά Επί τα Ίχνη (1963)

Σπάνιο χειρόγραφο της Σαρλότ Μπροντέ

2012-01-15T09:12:00.000-08:00

Ένα μικροσκοπικό χειρόγραφο, γραμμένο από το χέρι της Σαρλότ Μπροντέ, σε ηλικία 14 ετών, πουλήθηκε σε πλειστηριασμό του Λονδίνου προς 690.850 λίρες. Αγοραστής είναι ένα μουσείο του Παρισιού, το La Musée des Lettres et Manuscrits και η τιμή που προσέφερε ξεπέρασε κατά πολύ την αναμενόμενη τιμή του χειρογράφου.

Το χειρόγραφο της Μπροντέ γράφτηκε το 1830, περιλαμβάνει 19 σελίδες και οι διαστάσεις του είναι μόλις 35 επί 61 χιλιοστά. Με το όνομα "The Young Men's Magazine Number Two", είναι το ένα από τα έξι χειρόγραφα περιοδικά που δημιούργησε η Σαρλότ Μπροντέ σε συνεργασία με τις διάσημες αδελφές της και τον αδελφό της. Στα κείμενα του χειρογράφου φαίνεται η αφύπνιση της δημιουργικότητας της δεκατετράχρονης τότε Σαρλότ, ενώ υπάρχει και μία ιστορία που μοιάζει με τον πρόδρομο της διάσημης σκηνής από το βιβλίο Τζέην Έυρ, στην οποία η διαταραγμένη σύζυγος του κυρίου Ρότσεστερ βάζει φωτιά στις κουρτίνες του κρεβατιού του. Σίγουρα, το χειρόγραφο αυτό αποτελεί ένα σπάνιο εύρημα που θα ρίξει περισσότερο φως στον τρόπο που δημιουργούσε μία από τις σπουδαιότερες συγγραφείς στην ιστορία της λογοτεχνίας.

Κάποιοι σχολιαστές εξέφρασαν το παράπονό τους λέγοντας ότι το χειρόγραφο έπρεπε να κρατηθεί στην Αγγλία, τη γενέτειρα της συγγραφέα.

"Ανεμώλια" του Ισίδωρου Ζουργού

2012-01-07T09:49:00.000-08:00

Τα Ανεμώλια (και όχι η Ανεμώλια, όπως νόμιζα αρχικά) είναι το τελευταίο μυθιστόρημα του Ισίδωρου Ζουργού, το οποίο απέσπασε το Βραβείο Αναγνωστών στον διαγωνισμό που διοργανώνει κάθε χρόνο το ΕΚΕΒΙ. Αγόρασα το βιβλίο από μια παρουσίαση που έκανε ο συγγραφέας σε ένα βιβλιοπωλείο της Νέας Σμύρνης και είχα την ευκαιρία να ακούσω τον ίδιο να σχολιάζει το βιβλίο του.

Όπως είπε ο ίδιος ήθελε από πάντα να γράψει κάτι για την Οδύσσεια. Και αυτό έγινε με τα Ανεμώλια. Πρόκειται για μια ομηρική λέξη, που σημαίνει "λόγια του αέρα" και όλο το βιβλίο είναι η προσωπική οδύσσεια ενός μεσήλικα άντρα και τεσσάρων ακόμα παιδικών του φίλων που δραπετεύουν από την παρούσα ζωή τους πηγαίνοντας ένα ταξίδι.

Η πλοκή του βιβλίου είναι στην περισσότερη έκτασή της σφιχτοδεμένη και οι χαρακτήρες πολύ καλά σκιαγραφημένοι. Η ανάγνωση του μυθιστορήματος μου ήταν πολύ ευχάριστη και τα σημεία στα οποία μπορούσα να κάνω κάποιους παραλληλισμούς με την Οδύσσεια με ξάφνιαζαν ευχάριστα. Γενικότερα θεωρώ ότι το εύρημα της Οδύσσειας ο συγγραφέας το χειρίζεται με τρόπο που φανερώνει επινοητικότητα και διάθεση για παιχνίδι.

Υπάρχουν, όμως, και κάποια σημεία τα οποία δε με ικανοποίησαν. Η γενικότερη αίσθησή μου είναι ότι τα πρώτα 3/4 του βιβλίου είναι πολύ καλύτερα από το τελευταίο 1/3, στο οποίο σαν αναγνώστης κουράστηκα και έχασα κάπως το ενδιαφέρον μου. Επίσης, δε με ικανοποίησε η τροπή που πήρε η υπόθεση "αρπαγή της Ελένης". Ακόμα κι αν ο συγγραφέας ήθελε να τονίσει το μάταιο που εμπεριέχει μια τέτοια επιχείρηση, κατά την άποψή μου δεν το κλείνει επαρκώς ικανοποιητικά.

Παρόλα αυτά, η γραφή του Ζουργού είναι έντονη, ξεχωρίζει και έχει σημεία πραγματικής ανάτασης. Στα μάτια τα δικά μου το δυνατότερο σημείο του είναι οι περιγραφές τόπων και εποχών. Απόλαυσα πραγματικά την γενέτειρά του, τη Θεσσαλονίκη, που προφανώς ασκεί δυνατή επίδραση πάνω του, και περιηγήθηκα μαζί του στους δρόμους της από τη δεκαετία του '80, ύστερα του '90, μέχρι που φτάσαμε μαζί στο σήμερα.

Η αλφαβήτα της λογοτεχνίας -Γγ-

2012-01-06T05:07:00.000-08:00

Γκροτέσκο: Ο όρος "γκροτέσκο" αναφέρεται όχι μόνο στη λογοτεχνία αλλά και στη ζωγραφική, στο χορό, στη μουσική και αλλού. Μάλιστα ο όρος προέρχεται από τη ζωγραφική, από ορισμένες νωπογραφίες που ανακαλύφτηκαν σε σπηλιές (grotta) κοντά στη Ρώμη στα τέλη του 15ου αιώνα. Στις παραστάσεις αυτές εικονίζονταν ανθρώπινα και ζωώδη όντα συνδυασμένα με αλλόκοτο τρόπο.

Το γκροτέσκο βασίζεται στο συνδυασμό δύο ετερόκλητων στοιχείων, του κωμικού και του τρομαχτικού. Το τρομαχτικό μπορεί να έχει διαφορετικές όψεις, μπορεί για παράδειγμα να είναι απλώς μυστηριώδες, όπως μπορεί να είναι και αποκρουστικό.

Παράδειγμα: Στα Χριστουγεννιάτικα Κάλαντα (A Christmas Carol) του Charles Dickens παρακολουθούμε τις σκέψεις του εμβρόντητου Σκρουτζ όταν τον επισκέπτεται το φάντασμα του συνεταίρου του Μάρλεϊ: "Ο Σκρουτζ είχε ακούσει συχνά να λένε ότι ο Μάρλεϊ δεν είχε σπλάχνα, μα δεν το είχε πιστέψει ποτέ πριν από τούτη τη στιγμή". Αλλά και ο τρόπος που επιλέγει ο συγγραφέας να μας επιβεβαιώσει για το θάνατο του Μάρλεϊ περιέχει στοιχεία γκροτέσκου: "Ο γέρο-Μάρλεϊ ήταν ολότελα πεθαμένος όσο μια ταβλόπροκα"

Γοτθικό μυθιστόρημα: Η λέξη γοτθικός, αρχικά αναφερόταν στους Γότθους, ένα παλιό γερμανικό φύλο, αλλά αργότερα κατέληξε να σημαίνει "γερμανικός" και στη συνέχεια "μεσαιωνικός".

Το γοτθικό μυθιστόρημα είναι ένας τύπος μυθοπλαστικής αφήγησης που πρωτοεμφανίστηκε με το έργο του Horace Walpole The Castle of Otrando: A Gothic Story (1764). Αρκετοί συγγραφείς ακολούθησαν το παράδειγμά του τοποθετώντας χρονικά τις ιστορίες τους στη μεσαιωνική περίοδο. Ο χώρος είναι συχνά ένα ζοφερό κάστρο με μυστικούς χώρους, σκοτεινά υπόγεια, δαιδαλώδεις διαδρόμους, κρύπτες και καταπακτές. Ο κύριος στόχος αυτών των μυθιστορημάτων ήταν να προκαλούν ρίγη τρόμου στους αναγνώστες τους. Παράδειγμα τέτοιου τύπου μυθιστορημάτων είναι το The Mysteries of Udolpho της Ann Radcliff (1794) και το The Monk του Matthew Gregory Lewis (1796).

Κατ' επέκταση, ο όρος "γοτθικό μυθιστόρημα" αναφέρεται στα έργα από τα οποία μπορεί να απουσιάζει το εξωτικό σκηνικό των προηγούμενων, αλλά η ατμόσφαιρα ζόφου και τρόμου δημουργείται από μακάβρια, βίαια ή μελοδραματικά επεισόδια. Συχνά αυτής της κατηγορίας τα έργα καταπιάνονται με διαταραγμένες ψυχικές καταστάσεις. Εδώ εντάσσονται τα Ανεμοδαρμένα Ύψη της Έμιλυ Μπροντέ, η Τζέην Έυρ της Σαρλότ Μπροντέ και οι Μεγάλες Προσδοκίες του Κάρολου Ντίκενς (τα επεισόδια με την δεσποινίδα Χάβισαμ). Όμως, τα πλέον αξιομνημόνευτα δείγματα αξιοποίησης της γοτθικής παράδοσης είναι ο Φρανκεστάιν της Μαίρη Σέλλεϋ (1818) και ο Δράκουλας του Μπραμ Στόουκερ (1897).

Η εφιαλτική σφαίρα του μυστηριώδους τρόμου, της βίας και της βαναυσότητας, την οποία διάνοιξε το γοτθικό μυθιστόρημα συνέχισε και συνεχίζει να καλλιεργείται από συγγραφείς μυθιστορημάτων τρόμου όπως ο Λάβκραφτ και ο Κινγκ. Στοιχεία γοτθικού υπάρχουν επίσης στον Χάρι Πότερ της Ρόουλινγκ και στο Λυκόφως της Μέγιερ.

Ποίημα για την Πρωτοχρονιά - "In Memoriam", [Ring out, wild bells] by Lord Alfred Tennyson

2011-12-30T11:45:00.000-08:00

Ring out, wild bells, to the wild sky,
   The flying cloud, the frosty light:
   The year is dying in the night;
Ring out, wild bells, and let him die.

Ring out the old, ring in the new,
   Ring, happy bells, across the snow:
   The year is going, let him go;
Ring out the false, ring in the true.

Ring out the grief that saps the mind
   For those that here we see no more;
   Ring out the feud of rich and poor,
Ring in redress to all mankind.

Ring out a slowly dying cause,
   And ancient forms of party strife;
   Ring in the nobler modes of life,
With sweeter manners, purer laws.

Ring out the want, the care, the sin,
   The faithless coldness of the times;
   Ring out, ring out my mournful rhymes
But ring the fuller minstrel in.

Ring out false pride in place and blood,
   The civic slander and the spite;
   Ring in the love of truth and right,
Ring in the common love of good.

Ring out old shapes of foul disease;
   Ring out the narrowing lust of gold;
   Ring out the thousand wars of old,
Ring in the thousand years of peace.

Ring in the valiant man and free,
   The larger heart, the kindlier hand;
   Ring out the darkness of the land,
Ring in the Christ that is to be.

Στη Σουηδία έχει γίνει έθιμο εδώ και πολλά χρόνια αυτό το πανέμορφο ποίημα να απαγγέλλεται στο μεγαλύτερο τηλεοπτικό κανάλι της χώρας στο εορταστικό σόου για την αλλαγή του χρόνου. Ο ηθοποιός Jan Malmsjö, το απαγγέλλει συνεχώς από τις 31 Δεκεμβρίου 2001 μέχρι σήμερα. Το έθιμο όμως ξεκίνησε το 1977 και η επιτυχία του ήταν τέτοια που καθιερώθηκε. Το ποίημα ονομάζεται 'Nyårsklockan' στα Σουηδικά.

Βραβεία Ακαδημίας Αθηνών 2011

2011-12-29T08:57:00.000-08:00

Ανακοινώθηκαν τα φετινά βραβεία της Ακαδημίας Αθηνών. Τα βραβεία που αφορούν τις Καλές Τέχνες και τα Γράμματα είναι τα εξής:

1. Βραβείο Γ. Αθάνα, με χρηματικό έπαθλο 5.000 ευρώ, για την καλύτερη εκδεδομένη ποιητική συλλογή νέου, κατά προτίμηση ποιητού, στον κ. Γιάννη Ζερβό για την ποιητική του συλλογή με τίτλο «Κρίσιμη μάζα» (Εκδόσεις Μελάνι, 2011).

2. Βραβείο Λάμπρου Πορφύρα, με χρηματικό έπαθλο 5.000 ευρώ, για Έλληνα λυρικό ποιητή, στην κυρία Αθηνά Παπαδάκη για τη συλλογή της «Με λύχνο και λύκους» (Εκδόσεις Νέδα, 2010).
3. Βραβείο Ελένης Τιμ. Μυκονίου, εις μνήμην των γονέων της Ανδρομέδας και Τιμολέοντος Μυκονίου, με χρηματικό έπαθλο 5.000 ευρώ, απονεμόμενο σε αριστούχο διπλωματούχο πιανίστα, στον κ. Κωνσταντίνο Δεστούνη.
4. Βραβείο Ελένης και Πάνου Ψημένου, με χρηματικό έπαθλο 5.000 ευρώ, για έργο αναφερόμενο στην Νεοελληνική Ιστορία ή Φιλολογία από το 1669 μέχρι σήμερα, στους Γεώργιο Κεχαγιόγλου και Λευτέρη Παπαλεοντίου για το βιβλίο τους με τίτλο: «Ιστορία της Νεότερης Κυπριακής Λογοτεχνίας» (Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών Κύπρου, Λευκωσία 2010).
5. Bραβείο της Ακαδημίας Αθηνών, με χρηματικό έπαθλο 5.000 ευρώ, για την καλύτερη ερμηνευτική μονογραφία ή κριτική έκδοση έργου κλασσικής φιλολογίας, στον κ. Γεώργιο Α. Ξενή για την εργασία του «Scholia vetera in Sophoclis Electram» (De Gruyter, 2010).
6. Βραβείο του Ιδρύματος Αποκαταστάσεως Ομογενών εξ Αλβανίας, εις μνήμην Άγγελου Κίτσου, με χρηματικό έπαθλο 5.000 ευρώ, για μελέτη με θέμα από την ιστορία, την αρχιτεκτονική και την ιστορία της τέχνης της Ηπείρου, στον κ. Στέφανο Τσιόδουλο για το βιβλίο του με τίτλο : «Η Ζωγραφική των σπιτιών του Ζαγορίου. Τέλη 18^ου – αρχές 20^ού αιώνα. Ιστορική και πολιτισμική προσέγγιση» (Ριζάρειο Ίδρυμα, Αθήνα 2009).
7. Βραβείο εις μνήμην Γιάννη Παπαϊωάννου, με χρηματικό έπαθλο 5.000 ευρώ, για τη βράβευση Έλληνα συνθέτη ο οποίος έχει συμβάλει στην ανάπτυξη της σοβαρής ελληνικής μουσικής, στον κ. Δημήτρη Τερζάκη.
8. Βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών, άνευ αντιστοίχου προκηρύξεως, στον κ. Βασίλειο Αραβαντινό για το βιβλίο του «Το Αρχαιολογικό Μουσείο Θηβών» (Έκδοση Κοινωφελούς Ιδρύματος Ιωάννη Σ. Λάτση, 2010).
9. Βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών, άνευ αντιστοίχου προκηρύξεως, στην κυρία Έλλη Σολομωνίδη - Μπαλάνου σε αναγνώριση της πεντηκονταετούς καλλιτεχνικής της δημιουργίας σε σχεδιάσματα.
10. Βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών, άνευ αντιστοίχου προκηρύξεως, στον κ. Χαράλαμπο Π. Συμεωνίδη για το δίτομο έργο του με τίτλο: «Ετυμολογικό Λεξικό των Νεοελληνικών Οικωνυμίων» (Κέντρο Μελετών Ιεράς Μονής Κύκκου, Λευκωσία – Θεσσαλονίκη 2010).
11. Βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών, άνευ αντιστοίχου προκηρύξεως, στον ζωγράφο κ. Πέτρο Ζουμπουλάκη, για το σύνολο της καλλιτεχνικής του δημιουργίας.
12. Βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών, άνευ αντιστοίχου προκηρύξεως, στον κ. Ιωάννη Μπουρλογιάννη - Τσαγγαρίδη για την εργασία του : « Francesco Saverio Altamura (1822 – 1897). Ο βίος και το έργο του».
13. Βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών, άνευ αντιστοίχου προκηρύξεως, στους Ανδρέα Ι. Βοσκό, Ιωάννη Ταϊφάκο και μετά θάνατον στον Κώστα Π. Μιχαηλίδη, συντελεστές της έκδοσης του εξάτομου έργου «Αρχαία Κυπριακή Γραμματεία» (Ίδρυμα Αναστάσιος Γ. Λεβέντης, Λευκωσία 1995-2008).
14. Βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών, άνευ αντιστοίχου προκηρύξεως, στις κυρίες Σοφία Καλοπίση - Βέρτη και Μαρία Παναγιωτίδη - Κεσίσογλου για την επιμέλεια της έκδοσης «Πολύγλωσσο Εικονογραφημένο Λεξικό Όρων Βυζαντινής Αρχιτεκτονικής και Γλυπτικής» (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2010).
15.   Βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών, άνευ αντιστοίχου προκηρύξεως, κ. Νίκο Νέζη για το τρίτομο έργο του «Τα ελληνικά βουνά. Γεωγραφική Εγκυκλοπαίδεια» (Ελληνική Ομοσπονδία Ορειβασίας Αναρρίχησης & Κληροδότημα Αθ. Λευκαδίτη, Αθήνα 2010).
16.   Έπαινος, οίκοθεν, στην Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Σπάρτης (1973) για το πλούσιο μορφωτικό έργο που επιτελεί στην περιοχή της Λακωνίας.

ΙΔΡΥΜΑ ΠΕΤΡΟΥ ΧΑΡΗ
1. Βραβείο ποιήσεως, με χρηματικό έπαθλο 10.000 ευρώ, στον κ. Μιχάλη Γκανά για το σύνολο του έργου του.
2. Βραβείο μυθιστορήματος, με χρηματικό έπαθλο 6.000 ευρώ, στον κ. Μιχάλη Μοδινό για το βιβλίο του «Επιστροφή».
3. Βραβείο διηγήματος, με χρηματικό έπαθλο 6.000 ευρώ, στον κ. Τάσο Καλούτσα για το βιβλίο του «Η ωραιότερη μέρα της».

ΙΔΡΥΜΑ ΚΩΣΤΑ & ΕΛΕΝΗΣ ΟΥΡΑΝΗ
1. Βραβείο ποιήσεως, με χρηματικό έπαθλο 10.000 ευρώ, στον κ. Γιώργο Μαρκόπουλο για το σύνολο του έργου του.
2. Βραβείο μυθιστορήματος , με χρηματικό έπαθλο 6.000 ευρώ, στην κυρία Έρση Σωτηροπούλου για το βιβλίο της «Εύα».
3. Βραβείο διηγήματος, με χρηματικό έπαθλο 10.000 ευρώ, στον κ. Δημήτρη Πετσετίδη για το σύνολο του έργου του.
4. Βραβείο δοκιμίου, με χρηματικό έπαθλο 6.000 ευρώ, στον κ. Διονύση Μουσμούτη για το βιβλίο του «Ούγκο Φόσκολο. Ιστορικά και βιογραφικά παραλειπόμενα».

Για την πλήρη λίστα των βραβείων δες εδώ.

Η Αλφαβήτα της Λογοτεχνίας -Ββ-

2011-12-29T08:04:00.000-08:00

Ο πίνακας "Charles Dickens1839" του βικτωριανού ζωγράφου Daniel Maclise

Βικτωριανός: ο όρος αναφέρεται σε μια ιστορική περίοδο της Αγγλίας, η οποία συμπίπτει σχεδόν με τη βασιλεία της Βικτωρίας (1837-1901). Πρόκειται για μια περίοδο ραγδαίων και ενίοτε βίαιων οικονομικών και κοινωνικών αλλαγών, χωρίς προηγούμενο στην μέχρι τότε ιστορία. Αυτές οι αλλαγές ανέδειξαν την Αγγλία σε μια κραταιά βιομηχανική δύναμη.

Η βικτωριανή εποχή, παρά τις συγκρούσεις και τις αγωνίες της, ήταν μια εποχή με τεράστια πνευματική και λογοτεχνική δραστηριότητα με συχνή διάθεση αυτοκριτικής. Έτσι, στο έργο των στοχαστών αυτής της περιόδου παρατηρείται άλλοτε μια σθεναρή επίθεση της τότε νοοτροπίας και των ηθών, και άλλοτε μια ισοπεδωτική διακωμώδησή τους.

Κορυφαίοι βικτωριανοί συγγραφείς είναι ο Charles Dickens, ο William Thackeray, οι αδελφές Brontë και η George Eliot.

Η Αλφαβήτα της Λογοτεχνίας -Αα-

2011-12-28T14:46:00.000-08:00

Ανατροπή: πολλές μυθοπλασίες λίγο πριν από τη λύση της δράσης, η οποία οδηγεί στο τέλος, περιλαμβάνουν μια ανατροπή - η σύμφωνα με τον αριστοτελικό όρο μια "περιπέτεια"- που αφορά την τύχη του πρωταγωνιστή. Η ανατροπή συχνά είναι συνδεδεμένη με μια ανακάλυψη ("αναγνώριση" κατά τον Αριστοτέλη). Με την ανατροπή ο πρωταγωνιστής ανακαλύπτει κάτι εξαιρετικά σημαντικό που μέχρι εκείνη τη στιγμή αγνοούσε. Για παράδειγμα, στην Δωδέκατη Νύχτα του Σαίξπηρ, ο Σεζάριο αποκαλύπτει στο δούκα ότι είναι στην πραγματικότητα η Βιόλα.

Αντιήρωας: Ο λογοτεχνικός χαρακτήρας που δεν παρουσιάζει χαρακτηριστικά "ήρωα", που δεν έχει μεγαλείο, δύναμη, ακεραιότητα χαρακτήρα και δεν επιδεικνύει κανενός είδους ηρωισμό αλλά αντίθετα είναι ταπεινός, μικροπρεπής, αποτυχημένος ή άτιμος ονομάζεται αντιήρωας. Ο πρωταγωνιστής του μυθιστορήματος Λολίτα του Ναμπόκοφ, ο Χάμπερτ Χάμπερτ είναι κλασικός αντιήρωας. Στο χώρο του θεάτρου διάσημοι αντιήρωες είναι οι Βλαντιμίρ και Εστραγκόν στο Περιμένοντας τον Γκοντό του Μπέκετ.

Ακριβώς επειδή οι πρωταγωνιστές του σύγχρονου μυθιστορήματος είναι άνθρωποι καθημερινοί και σπανιότερα "ηρωικοί", ο όρος "ήρωας" τείνει να αντικατασταθεί στη λογοτεχνική θεωρία και κριτική από τους όρους "λογοτεχνικός χαρακτήρας", "μυθοπλαστικός χαρακτήρας" ή απλώς "χαρακτήρας".

Αρχετυπική κριτική: πρόκειται για μία θεωρία λογοτεχνίας, η οποία θεωρεί τα λογοτεχνικά κείμενα συνειδητές δημιουργίες κάποιων ασύνειδων εικόνων ή μοτίβων που είναι αποτυπωμένες μέσα μας. Αυτές οι εικόνες ονομάζονται αρχέτυπα, και η αρχετυπική κριτική προσπαθεί να τα ανακαλύψει μέσα στα λογοτεχνικά κείμενα.

Το αρχέτυπο των αρχετύπων σύμφωνα με πολλούς θεωρητικούς αυτής της σχολής είναι το θέμα γέννηση - θάνατος και βασίζεται τόσο στον κύκλο των εποχών όσο και στον οργανικό κύκλο της ανθρώπινης ζωής. Δύο σημαντικές μελέτες αρχετυπικής κριτικής είναι το The Hero with A Thousand Faces του Joseph Campbell και το Anatomy of Criticism του Northrop Frye.

Αφήγηση: πρόκειται για έναν όρο που τείνει να αντικαταστήσει τον όρο "πλοκή" ή "ιστορία". Αναφέρεται δηλαδή σε μια ιστορία που περιλαμβάνει γεγονότα και χαρακτήρες αλλά και τα όσα λένε και πράττουν αυτοί οι χαρακτήρες. Ο όρος προβλήθηκε από τους αφηγηματολόγους κριτικούς, μία σχολή κριτικών που ξεπήδησε από τους κόλπους του δομισμού ή στρουκτουραλισμού. Από τους κορυφαίους αφηγηματολόγους είναι οι Γάλλος Gérard Genette.

Αφηγητής: Στα μυθοπλαστικά κείμενα δεν πρέπει να συγχέουμε τον συγγραφέα με τον αφηγητή του κειμένου. Ο συγγραφέας είναι ένα πραγματικό πρόσωπο που δεν ταυτίζεται πάντα (ή σχεδόν ποτέ) με αυτόν που αφηγείται σε κάθε βιβλίο που κρατάμε στα χέρια μας. Ο αφηγητής είναι μια κειμενική κατασκευή, στην οποία αναθέτει ο συγγραφέας να αφηγηθεί την ιστορία στον τον αναγνώστη.

Ένα παράδειγμα που μπορεί να κάνει κατανοητή τη διαφορά συγγραφέα / αφηγητή είναι τα μυθιστορήματα ημερολογιακής γραφής. Σε αυτά τα κείμενα βλέπουμε ότι ο αφηγητής είναι ο συγγραφέας του ημερολογίου, που υπάρχει μόνο στα πλαίσια της αφήγησης και σκοπός του είναι να αφηγηθεί μια ιστορία.

Ο Γάλλος αφηγηματολόγος Gérard Genette ταξινομεί τους αφηγητές με βάση δύο κριτήρια:

- τη συμμετοχή τους στην ιστορία που αφηγούνται και
- το αφηγηματικό επίπεδο όπου ανήκουν.

Σύμφωνα με το πρώτο κριτήριο, υπάρχουν οι ομοδιηγητικοί αφηγητές, που συμμετέχουν στην ιστορία την οποία αφηγούνται είτε ως πρωταγωνιστές (αυτοδιηγητικές αφηγήσεις) είτε ως παρατηρητές και αυτόπτες μάρτυρες, και οι ετεροδιηγητικοί αφηγητές, οι οποίοι δεν έχουν καμία συμμετοχή στην ιστορία που αφηγούνται. Σύμφωνα με το δεύτερο κριτήριο, οι αφηγητές είναι εξωδιηγητικοί ή ενδοδιηγητικοί.

Περισσότερα για την ταξινόμηση του αφηγητή βλέπε εδώ.

Τελικά υπάρχει Άγιος Βασίλης; - "Χρυσάνθεμα στο Χιόνι" του Βασίλη Κουτσιαρή

2011-12-20T02:40:00.000-08:00

Σαν εκπαιδευτικός Δημοτικού Σχολείου, κάθε τέτοιες μέρες όλο και κάποιος μαθητής θα μου κάνει το δύσκολο ερώτημα "Κυρία, υπάρχει Άγιος Βασίλης;" Τα μεγαλύτερα παιδιά, της Πέμπτης και της Έκτης ρωτάνε συνήθως από περιέργεια, μόνο και μόνο για να δουν τι θα τους απαντήσω, αφού τα περισσότερα είναι πεπεισμένα ότι άγιος με κόκκινη μπέρτα και κουκούλα δεν υπάρχει. Τα μικρότερα όμως, και μέχρι την Τετάρτη τάξη συνήθως, ρωτάνε με αγωνία κοιτάζοντάς σε καλά καλά στα μάτια, για να δουν αν θα τους πεις την αλήθεια. Είναι σα να σου λένε "Πρόσεχε τι θα μου πεις, γιατί εγώ θα σε πιστέψω" ή σα να λένε "Εγώ θέλω να υπάρχει Άγιος Βασίλης αλλά κάτι μου λέει ότι δεν υπάρχει".

Με τα χρόνια και την εμπειρία άρχισα να βρίσκω απαντήσεις που να ταιριάζουν στην κάθε ηλικία και να τους αφήνουν όλους σχετικά ικανοποιημένους. Αλλά είναι πραγματικά δύσκολο από τη μία να πρέπει να πεις την αλήθεια, για να μην πάψουν να σου έχουν εμπιστοσύνη τα παιδιά, και από την άλλη να μην τους γκρεμίσεις με αυτό που θα πεις ένα πανέμορφο όνειρο.

Το βιβλίο του Βασίλη Κουτσιαρή Χρυσάνθεμα στο Χιόνι είναι μια χριστουγεννιάτικη ιστορία, που επικεντρώνεται σ' αυτό ακριβώς το θέμα. Ο ήρωάς του, ο Εμμανουήλ, από κάποια μισόλογα των γονιών του ανακαλύπτει ότι Άγιος Βασίλης δεν υπάρχει και πως είναι οι ίδιοι οι γονείς του που του βάζουν κάθε χρόνο φανταχτερά δώρα κάτω από το δέντρο. Ο Εμμανουήλ στενοχωριέται και θυμώνει με τους γονείς του, που τον κορόϊδευαν όλα αυτά τα χρόνια. Αλλά κάποια περιστατικά, θα τον κάνουν να καταλάβει τι σημαίνει η ύπαρξη του Άγιου Βασίλη και πόσο πολύτιμη είναι η πίστη μας σ' αυτόν.

Είναι ένα πολύ τρυφερό βιβλίο, απλά γραμμένο, που μπορούν να το απολαύσουν παιδιά 6 -10 χρονών. Το βιβλίο έχει εικονογραφήσει ο Χρήστος Δήμος με τις υπέροχες πάντα ζωγραφιές του, που αναδεικνύουν τα κείμενα και μπορούν να κάνουν τους μικρούς αναγνώστες (αλλά και τους μεγαλύτερους) να τις χαζεύουν με τις ώρες. Άλλωστε, η πολύ καλή εικονογράφηση φαίνεται και από το εξώφυλλο του βιβλίου.

"The Seven Basic Plots" του Christopher Booker

2011-12-19T12:48:00.000-08:00

Ένα βιβλίο που προκάλεσε ποικίλες αντιδράσεις κατά την έκδοσή του στη Βρετανία είναι το The Seven Basic Plots – Why we Tell Stories (2005) του Christopher Booker. Ο Booker γεννήθηκε το 1937, είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας και ένας από τους ιδρυτές του περιοδικού Private Eye. Στο συγκεκριμένο βιβλίο, το οποίο εκτείνεται σε 720 σελίδες και το οποίο δούλευε επί τριάντα χρόνια, χρησιμοποιώντας σαν θεωρητικό υπόστρωμα τη θεωρία του Carl Jung και τις επισημάνσεις του για τα αρχέτυπα και το συλλογικό ασυνείδητο, αποφαίνεται ότι όλες οι ιστορίες του κόσμου, από τα κείμενα της Βίβλου μέχρι τα σύγχρονα μεταμυθοπλαστικά κείμενα, πηγάζουν από την ίδια πηγή, σχηματίζονται σύμφωνα με τους ίδιους αρχετυπικούς κανόνες και περιστρέφονται γύρω από την ίδια καθολικά αποδεκτή γλώσσα.

Εξετάζοντας μια πληθώρα ιστοριών, από αρχαίους μύθους και θρησκευτικά κείμενα μέχρι κείμενα της παγκόσμιας λογοτεχνίας αλλά και ταινίες του Hollywood, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι υπάρχει ένας συγκεκριμένος αριθμός θεμάτων ή πλοκών που εμφανίζεται αέναα στην ανθρώπινη μυθοπλασία και διέπει τις ιστορίες κάθε εποχής και κάθε πολιτισμού.

Οι εφτά βασικές πλοκές είναι σύμφωνα με τον Booker οι εξής : νικώντας το τέρας (Overcoming the Monster), από τη φτώχεια στα πλούτη (Rags to Riches), η αναζήτηση (The Quest), ταξίδι και επιστροφή (Voyage and Return), κωμωδία (Comedy) , τραγωδία (Tragedy) και αναγέννηση (Rebirth). Τονίζεται, βέβαια, ότι υπάρχουν περιπτώσεις επικάλυψης αλλά και περιπτώσεις όπου μια ιστορία περικλείει περισσότερες από μία πλοκές. Για παράδειγμα, το μνημειώδες έργο Ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών (1954) του J. R. R. Tolkien περιλαμβάνει και τις εφτά βασικές πλοκές.

Στον πρώτο τύπο πλοκής, το νικώντας το τέρας, ο Booker κατατάσσει τις ιστορίες στις οποίες έχουμε την παρουσία ενός συνήθως υπερφυσικού ή εξαιρετικά δυνατού και μοχθηρού πλάσματος, το οποίο αποτελεί θανάσιμη απειλή για τον ήρωα. Το τέρας αυτό μπορεί να έχει διάφορες μορφές, άλλοτε είναι ανθρώπινο (γίγαντας, μάγισσα κλπ), άλλοτε έχει τη μορφή ζώου (λύκος, δράκος, καρχαρίας κλπ) και άλλοτε είναι ένας συνδυασμός και των δύο μορφών (Μινώταυρος, Σφίγγα κλπ). Σε κάθε περίπτωση, όμως, είναι η προσωποποίηση μιας σκοτεινής δύναμης.

Κείμενα που ανήκουν στην κατηγορία αυτή είναι τα κλασικά παραμύθια Η Κοκκινοσκουφίτσα και Χάνσελ και Γκρέτελ. Επίσης, χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτού του τύπου πλοκής είναι τα γοτθικά μυθιστορήματα του 19^ου αιώνα, όπως το Φρανκενστάιν (1817) της Mary Shelley και o Δράκουλας (1897) του Bram Stoker. Τέλος, ο Booker σημειώνει ότι οι περισσότερες πολεμικές ιστορίες ανήκουν σε αυτήν την κατηγορία, αντλώντας τα παραδείγματά του περισσότερο από ταινίες με θέμα τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, όπου η θανάσιμη απειλή για τον ήρωα είναι οι Ναζί.

Στη δεύτερη κατηγορία, από τη φτώχεια στα πλούτη, ανήκουν τα κείμενα που εξιστορούν την πορεία ενός ταπεινού και καταφρονεμένου ήρωα , ο οποίος μέσα από μια δύσκολη πορεία καταφέρνει να βγει από τη σκιά και να διεκδικήσει ένα λαμπερό πεπρωμένο.

Το παραμύθι που έχει σχεδόν αρχετυπική υπόσταση εδώ είναι Η Σταχτοπούτα, ενώ στην ίδια κατηγορία ανήκει και το Ασχημόπαπο (1843) του Χανς Κρίστιαν Άντερσεν. Από τα κείμενα των ενηλίκων, χαρακτηριστικά της κατηγορίας αυτής είναι ο Πυγμαλίωνας (1916) του George Bernard Shaw και ο Δαβίδ Κόππερφιλντ (1950) του Charles Dickens.

Το τρίτο είδος πλοκής, η αναζήτηση, είναι κατά τον Booker το πιο ευδιάκριτο σχήμα πλοκής. Ο ήρωας πληροφορείται για την ύπαρξη κάποιου αντικειμένου ανεκτίμητης αξίας σε κάποια μακρινή χώρα. Από τη στιγμή που το πληροφορείται αυτό, μοναδικός στόχος της ζωής του γίνεται η απόκτηση αυτού του αντικειμένου. Έτσι, ξεκινάει ένα ταξίδι που πάντα κρύβει πολλούς κινδύνους και η ιστορία δεν τελειώνει παρά μονάχα με τη θριαμβευτική απόκτηση του αντικειμένου από τον ήρωα. Σ’ αυτό το είδος πλοκής, ο ήρωας δεν είναι ποτέ μόνος του, έχει συντρόφους.

Το αντικείμενο της αναζήτησης άλλοτε είναι ένα απτό αντικείμενο, άλλοτε όμως πρόκειται για κάποιο μυστικό ή για μια ονειρεμένη γη. Για παράδειγμα, μπορεί να είναι ένας θαμμένος θησαυρός ή ένα μυστηριώδες και ανεκτίμητο αντικείμενο, όπως το χρυσόμαλλο δέρας ή το Άγιο Δισκοπότηρο, μπορεί όμως να είναι το σπίτι, όπως στην περίπτωση της Οδύσσειας ή το μυστικό της αθανασίας, όπως συμβαίνει στο έπος του Γκίλγκαμες.

Εδώ ανήκει, ασφαλώς, η Οδύσσεια του Ομήρου. Άλλα κείμενα αυτής της κατηγορίας είναι Ο Γύρος του Κόσμου σε Ογδόντα Ημέρες (1873) του Ιούλιου Βερν και ο Μόμπυ Ντικ (1851) του Herman Melville.

Ο Booker ονομάζει τον επόμενο τύπο πλοκής ταξίδι και επιστροφή και αφορά κείμενα στα οποία ο ήρωας ή η ομάδα ηρώων ταξιδεύουν έξω από το οικείο τους, καθημερινό περιβάλλον σε έναν κόσμο εντελώς διαφορετικό και αποκομμένο από τον πραγματικό κόσμο. Εκεί, και μέσα από ένα πλήθος επεισοδίων, ο αρχικός ενθουσιασμός του ήρωα για όλα τα πρωτόγνωρα με τα οποία έρχεται σε επαφή, δίνει τη θέση του σε μία διαρκώς αυξανόμενη ανησυχία και αίσθηση κινδύνου. Στο τέλος, όμως, έχουμε την ασφαλή δραπέτευση του ήρωα τόσο από τους κινδύνους που τον απειλούν, όσο και από τον παράξενο αυτό κόσμο, και την οριστική επιστροφή του στον οικείο κόσμο απ’ όπου ξεκίνησε.

Ορισμένα από τα βιβλία που κατατάσσονται εδώ είναι η Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων (1865) του Lewis Carroll, Η Μπαλάντα του Γερο – Ναυτικού (1798) του S. T. Coleridge και το Όσα Παίρνει ο Άνεμος (1935) της Margaret Mitchell.

Αναλύοντας τον έκτο τύπο πλοκής, την κωμωδία, ο Booker σπεύδει να διευκρινίσει ότι με τον όρο κωμωδία δεν αναφέρεται σε οποιαδήποτε αστεία ιστορία, αφού όπως τονίζει κάποιες πολύ αστείες ιστορίες μπορεί να ανήκουν σε εντελώς διαφορετικό τύπο πλοκής.

Με τον όρο κωμωδία αναφέρεται σε ένα πολύ ευδιάκριτο και συγκεκριμένο είδος ιστορίας, το οποίο μάλιστα αποκαλεί «το πιο απίθανο κατασκεύασμα της ανθρώπινης φαντασίας». Πρόκειται για ιστορίες που στηρίζονται στο μεγαλύτερο μέρος τους σε παρεξηγήσεις και ανατρεπτικές καταστάσεις. Καθώς εκτυλίσσεται μια κωμωδία, τα επεισόδια οδηγούν με τέτοιο τρόπο το ένα στο άλλο, ώστε η πλοκή να κορυφώνεται σε ένα στάδιο πλήρους σύγχυσης. Φυσικά, στο τέλος τα πάντα αποκαθίστανται και είναι συνήθως η αγάπη και η συμφιλίωση αυτές που θριαμβεύουν.

Στην κατηγορία αυτή ο Booker ταξινομεί τις κωμωδίες του Αριστοφάνη και του Shakespeare, και τα πιο σύγχρονα Περηφάνια και Προκατάληψη (1813) και Έμμα της Jane Austen.

Η τραγωδία είναι ένας εξίσου ευδιάκριτος τύπος πλοκής, στον οποίο παρακολουθούμε τον ήρωα να εμπλέκεται σε σκοτεινές ή απαγορευμένες καταστάσεις. Κι αν αρχικά αυτό τον γεμίζει μεγάλες προσδοκίες για επιτυχία, στην πορεία αποδεικνύεται ότι αυτό που κυνηγά ανήκει στη σφαίρα του ανέφικτου, και όσο εκείνος επιμένει, τόσο περισσότερο νιώθει ότι απειλείται. Στο τέλος, γίνεται προφανές ότι το αρχικό όνειρο έχει μετατραπεί σε εφιάλτη, διαπίστωση που κορυφώνεται με την τελική και συνήθως βίαιη καταστροφή του ήρωα.

Σαν κορυφαίες τραγωδίες που στηρίζονται αποκλειστικά σ’ αυτό το σχήμα ο Booker αναφέρει τον ελληνικό μύθο του Ίκαρου, τον γερμανικό θρύλο του Φάουστ, τον Μάκβεθ (1623) του Shakespeare, το Δόκτωρ Τζέκιλ και Μίστερ Χάιντ (1886) του Robert Louis Stevenson και τη Λολίτα (1955) του Vladimir Nabokov.

Ο τελευταίος τύπος πλοκής είναι η αναγέννηση, ένα είδος ιστορίας με το οποίο εξοικειωνόμαστε πολύ νωρίς στη ζωή μας. Κι αυτό γιατί το βρίσκουμε σε πολλά παραμύθια. Σε μια τέτοια ιστορία ο ήρωας υποκύπτει σε μια σκοτεινή δύναμη, η οποία σιγά – σιγά τον κυριεύει. Αντίθετα όμως από την τραγωδία, στην αναγέννηση έχουμε την τελική ανατροπή, όπου ο ήρωας μετά από μια πολύ δυνατή εσωτερική πάλη, καταφέρνει και «ξυπνά από τον ύπνο του» και συνήθως απελευθερώνεται με τη δύναμη της αγάπης.

Τα παραμύθια που χτίζονται πάνω σ’ αυτό το σχήμα είναι Η Ωραία Κοιμωμένη, η Χιονάτη και Η Πεντάμορφη και το Τέρας. Από την λογοτεχνία ενηλίκων, σπουδαία πλοκή αναγέννησης είναι το Έγκλημα και Τιμωρία (1866) του Fyodor Dostoevsky.

Η εργασία του Booker είναι αδιαμφισβήτητα πρωτοποριακή και η εφαρμογή της θεωρίας του Jung λειτουργική και διαφωτιστική. Το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγει είναι ότι καμία από τις ιστορίες του κόσμου, ακόμα και η πιο πετυχημένη, δεν είναι αυθεντική. Η μοναδικότητά της έγκειται στην ικανότητα του δημιουργού της να επινοήσει μία καινούργια περιβολή, με την οποία θα ενδύσει μία πλοκή που βρίσκεται λανθάνουσα όχι μόνο στο δικό του μυαλό αλλά και στο μυαλό του κοινού του. Οι ιστορίες, σύμφωνα με τον Booker, σχηματίζονται σύμφωνα με συγκεκριμένα αρχετυπικά μοτίβα, που αποτελούν κοινή κληρονομιά των ανθρώπων.

"Η κυρία Ντάλογουεη" της Βιρτζίνιας Γουλφ

2011-12-14T10:27:00.000-08:00

Πιθανότατα το πιο γνωστό γνωστό μυθιστόρημα της Βιρτζίνιας Γουλφ, Η Κυρία Ντάλογουεη είναι από τα βιβλία που θα αποκτήσουν είτε εραστές είτε εχθρούς (και μάλλον αυτό συμβαίνει με ολόκληρο το έργο της Γουλφ). Η αιτία είναι το λογοτεχνικό ρεύμα που επέλεξε να υπηρετήσει η κορυφαία Βρετανίδα συγγραφέας, δηλαδή ο μοντερνισμός. Για το ρεύμα αυτό έχουμε κάνει μια μικρή εισαγωγή σε προηγούμενη ανάρτηση.

Το μυθιστόρημα περιγράφει μια μέρα από τη ζωή της πενηνταδυάχρονης Κλαρίσσας Ντάλογουεη, από το πρωί που θα βγει για να αγοράσει λουλούδια για τη δεξίωση που θα δώσει το βράδυ μέχρι αργά τη νύχτα που η δεξίωση, απόλυτα επιτυχημένη, βαδίζει προς το τέλος της. Μέσα σε αυτές τις λιγότερες από 24 ώρες, ο αναγνώστης παρακολουθεί τις κινήσεις της ηρωίδας, αλλά οι πιο πολλές απ' τις κινήσεις αυτές είναι νοητικές παρά σωματικές. Παρακολουθούμε δηλαδή τις σκέψεις της Κλαρίσσας, σκέψεις που μπορεί να αναδυθούν στο μυαλό της από την επίσκεψη ενός φίλου, από τη θέα του δωματίου της, από μια πρόσκληση σε γεύμα που δέχτηκε ο σύζυγός της. Κινούμαστε διαρκώς ανάμεσα στο παρόν και στο παρελθόν της Κλαρίσσας, μιας γυναίκας που έχοντας επιλέξει τον τρόπο που ήθελε να ζήσει, ατενίζει το παρελθόν και αναρωτιέται αν έκανε κάποια λάθος επιλογή ή όχι.

Αλλά το μυθιστόρημα αυτό δεν είναι υπαρξιακό. Για την ακρίβεια, στις λιγοστές για μυθιστόρημα σελίδες του (λίγο περισσότερες από 200) καταπιάνεται με πολλά και δύσκολα θέματα, τις σχέσεις αντρών και γυναικών, τον έρωτα, την τυπικότητα και τον καθωπρεπισμό της Βρετανίας, τη βασιλεία σαν πολίτευμα, την δουλικότητα, τις ψυχικές διαταραχές και τον τρόπο που αντιμετωπίζονταν την εποχή της Γουλφ.

Εδώ να πούμε παρενθετικά ότι η Γουλφ βασανιζόταν από κάποια ψυχική διαταραχή και είχε βιώσει από κοντά όλο το φάσμα των θεραπειών και των προσεγγίσεων των γιατρών σ' αυτές τις περιπτώσεις και σίγουρα θέλει να τα καταγγείλει.

Υπάρχει και μια δευτερεύουσα πλοκή στο μυθιστόρημα, αυτή του Σέπτιμου Γουώρεν Σμιθ, ενός νεαρού που μόλις έχει επιστρέψει από το μέτωπο του Α' Παγκοσμίου Πολέμου. Οι εφιάλτες του πολέμου έχουν σημαδέψει τον νεαρό που δεν μπορεί να συνέλθει με τίποτα και να ξαναρχίσει τη ζωή του. Έτσι, επισκέπτεται διάφορους γιατρούς που έχουν τη φήμη ότι ειδικεύονται σε περιπτώσεις σαν τη δική του. Αλλά στο τέλος, το μόνο που καταφέρνουν οι γιατροί είναι να γίνουν μάρτυρες του τραγικού τέλους που επιλέγει ο ασθενής τους να δώσει στη ζωή του.

Οι δύο πλοκές, της Κλαρίσας και του Σέπτιμου, ενώ σε όλη την έκταση του βιβλίου είναι ανεξάρτητες, στο τέλος συνδέονται με κάποιο τρόπο και το αποτέλεσμα είναι ιδιαίτερα επιτυχημένο.

Είναι πραγματικά πάρα πολλά αυτά που θα μπορούσε να πει κανείς για την Κυρία Ντάλογουεη. Αλλά πιστεύω ότι είναι προτιμότερο θα παραθέσω μερικά πολύ όμορφα αποσπάσματα από το βιβλίο.

Στο πρώτο απόσπασμα η Γουλφ μιλάει για το μίσος:

"Προς το παρόν της έδινε στα νεύρα αυτό το απαίσιο τέρας που ενέδρευε στα σπλάχνα της. Μέσα από τα πυκνά φυλλώματα, στο παρθένο δάσος της ψυχής, άκουγε αίφνης κλαδιά να σπάζουν και τις οπλές του να βουλιάζουν βαριές στη γη. Της χαλούσε τη χαρά της, τη γέμιζε ανασφάλεια, ανά πάσα στιγμή υπήρχε η πιθανότητα να σαλέψει το τέρας, να βγει στην επιφάνεια εκείνο το μίσος που είχε τη δύναμη, ιδιαίτερα απ' την αρρώστια της και μετά, να της γδέρνει τη ραχοκοκαλιά. Της προξενούσε πόνο σωματικό, κατέστρεφε όλη την ικανοποίηση που της έδιναν τα όμορφα πράγματα, η φιλία, η αίσθηση πως είναι υγιής, η αγάπη. Το όμορφο σπιτικό της κλυδωνιζόταν κι έτρεμε έτοιμο να καταρρεύσει σαν να του έσκαβε αληθινά τις ρίζες ένα θηρίο, κι ολόκληρη η πανοπλία της ευτυχίας της καταντούσε απλή φιλαυτία! Αχ, αυτό το μίσος!"

Και κάποιες σκέψεις που δημιουργούνται στην Κλαρίσσα από τον συνεχή απολογισμό της ζωής της:

"Γίνηκε προς στιγμήν το κοριτσάκι που έριχνε ψίχουλα στις πάπιες, ανάμεσα στη μαμά και τον μπαμπά, και ταυτόχρονα η ώριμη γυναίκα που ερχόταν να συναντήσει τους γονείς της δίπλα στη λίμνη, κρατώντας στα δυο της χέρια τα κομμάτια της ζωής της. Καθώς πλησίαζε, γινόντουσαν ολοένα και πιο μεγάλα μέσα στα χέρια της, ώσπου ήρθαν και γίνηκαν μια ζωή ολόκληρη, πλήρης, και την απίθωσε εκεί, μπροστά τους, λέγοντας "Να τι έκανα τη ζωή μου! Ορίστε!" Αλλά τι την είχε κάνει, αλήθεια; Τι;"

Η Βιτζίνια Γουλφ σε νεαρή και ώριμη ηλικία

"Τα Χριστούγεννα της Ασημόφυλλης Ελιάς" της Λότης Πέτροβιτς - Ανδρουτσοπούλου

2011-11-22T12:44:00.000-08:00

Τα Χριστούγεννα της Ασημόφυλλης Ελιάς είναι μια μικρή ιστορία της Λότης Πέτροβιτς - Ανδρουτσοπούλου για παιδιά από 7 ετών. Είναι πολύ όμορφα γραμμένη, με γλώσσα κατανοητή από τα παιδιά αλλά ταυτόχρονα γλαφυρή και με την έντεχνη προσθήκη όμορφων ποιητικών λέξεων.

Ήρωες της ιστορίας είναι τα δέντρα της πλαγιάς και πιο συγκεκριμένα ο πλάτανος, η λεύκα, η μουριά, η βελανιδιά και η ελιά. Πρωταγωνίστρια, βέβαια, είναι η ελιά, η ασημόφυλλη ελιά που έχει τη θέση της και στον τίτλο του βιβλίου. Τα δέντρα της πλαγιάς, λοιπόν, θεωρούν ότι γίνεται μια μεγάλη αδικία από τους ανθρώπους εις βάρος τους. Οι άνθρωποι βάζουν κάθε χρόνο τα Χριστούγεννα έλατα στα σαλόνια τους και τα στολίζουν και τα καμαρώνουν και ξεχνούν την ελιά που είναι τόσο πολύτιμο δέντρο, γιατί τους δίνει τον καρπό της. Πιστεύουν, λοιπόν, ότι οι άνθρωποι είναι αχάριστοι και ότι το δέντρο που έπρεπε να έχει μια θέση στο σαλόνι τους κάθε Χριστούγεννα είναι η ελιά. Στη συνέχεια, η ιστορία παίρνει μια ενδιαφέρουσα τροπή και με τη βοήθεια του φεγγαριού αλλά και των πουλιών, τα δέντρα της πλαγιάς καταλαβαίνουν ότι οι άνθρωποι δεν αδικούν ακριβώς την ελιά, αλλά μάλλον κάνουν πολύ κακό στα έλατα.

Η ιστορία κυλάει αβίαστα και σίγουρα κεντρίζει το ενδιαφέρον των αναγνωστών. Εκτός από την πλοκή, ένα επιπλέον στοιχείο που κάνει το κείμενο ευκολοδιάβαστο είναι τα διαλογικά μέρη που υπερτερούν σε σχέση με τα αφηγηματικά.

Το οικολογικό μήνυμα δεν είναι το μόνο που περνάει από αυτό το βιβλίο, αν και είναι το βασικότερο. Από το κείμενο όμως πηγάζουν πολλά άλλα παράπλευρα θέματα πάνω στα οποία μπορεί να προβληματιστεί ένα παιδί, ιδίως αν το βιβλίο το δουλέψει ένας εκπαιδευτικός στην τάξη του ή αν κάποιος ενήλικας συζητήσει το βιβλίο με το παιδί. Γνώμη μου είναι ότι το κείμενο αυτό ανταποκρίνεται σε παιδιά από την Πρώτη μέχρι και την Τετάρτη δημοτικού.

Ένα άλλο σημείο που μας άρεσε εξαιρετικά πολύ είναι η εικονογράφηση του Χρήστου Δήμου, ο οποίος με τις υπέροχες ζωγραφιές του χαρίζει μια νότα ονείρου και μαγείας στην ιστορία.

"Λαγνεία" της Ελφρίντε Γέλινεκ

2011-11-15T10:38:00.000-08:00

Αρκετά χρόνια μετά από την ανάγνωση της Πιανίστριας, και μετά από τις πολύ θετικές εντυπώσεις που μου είχε αφήσει, αποφάσισα να διαβάσω τη Λαγνεία της. Ήξερα πάνω - κάτω τι να περιμένω από το βιβλίο, αλλά, τολμώ να πω, ότι ξεπέρασε κατά πολύ αυτό που φανταζόμουν.

Η Λαγνεία είναι ένα ωμό, αδυσώπητο βιβλίο, ένα κουραστικό, για μένα βιβλίο, χωρίς πλοκή, μέσα από το οποίο η Γέλινεκ θέλει να υποδείξει το καθεστώς υποταγής το οποίο βιώνει η γυναίκα σήμερα. Διαλέγει να το κάνει, πλάθοντας μια ηρωίδα, μια καρικατούρα γυναίκας, την οποία την περιφέρει από δω κι από κει, μόνο και μόνο για να τη βάλει όχι να κάνει σεξ, αλλά για να υποστεί θα έλεγα το σεξ από τον σύζυγό της.

Στο βιβλίο αυτό δεν υπάρχει ούτε πλοκή, ούτε λογοτεχνικοί χαρακτήρες σύμφωνα με την παραδοσιακή έννοια. Υπάρχει μόνο ο ανεπαίσχυντος, συχνά παραληρηματικός λόγος της Γέλινεκ, που περιγράφει τον κόσμο προφανώς έτσι όπως τον αντιλαμβάνεται: μια κόλαση. Μια κόλαση, όπου ειδικά η γυναίκα δεν έχει τόπο να σταθεί, δεν έχει τόπο να τον νιώσει σαν το σπίτι της, ούτε καν το ίδιο της το σπίτι.

Μια ματιά στον παγκόσμιο ιστό και σε σχόλια αναγνωστών μου επιβεβαίωσε ότι το συγκεκριμένο βιβλίο δύσκολα χωνεύεται, και ότι η Γέλινεκ είναι πάνω απ' όλα μια αμφιλεγόμενη συγγραφέας. Θα σταθώ, όμως, σε μία θετική, θετικότατη κριτική που δημοσιεύτηκε στο "Βήμα":

"Μου μοιάζει ότι σπάνια ένας συγγραφέας κατόρθωσε να μιλήσει για τις σχέσεις των δύο φύλων με τόση τόλμη, οξυδέρκεια και θράσος. Μου μοιάζει επίσης ότι ακόμη πιο σπάνια μια γυναίκα επέτρεψε στον εαυτό της να μιλήσει για τη γυναίκα τη σύζυγο, την ερωμένη, τη μάνα με τόσο βάθος, ασέβεια και αγάπη μαζί. Η "Λαγνεία" της Γέλινεκ είναι ένα βλάσφημο αριστούργημα, ένα πραγματικό εκδοτικό γεγονός, στο οποίο, μακριά από τις νουθεσίες των απανταχού περιοδικών ποικίλης ανακουφιστικής ύλης και της γλυκερής ρομαντζάδας, οι σύγχρονες γυναίκες θα μπορούσαν, αν το ήθελαν, να βρουν το δικό τους μανιφέστο" (Κώστας Κατσουλάρης, "Το Βήμα", 14-8-1999)

Καταρχάς, η παραπάνω κριτική περιγράφει τη Λαγνεία σαν ένα εκδοτικό γεγονός, σχόλιο μάλλον υπερβολικό, αφού το συγκεκριμένο βιβλίο δεν έχει ακουστεί τόσο πολύ. Αν ο κόσμος γνωρίζει τη Γέλινεκ, τη γνωρίζει από την Πιανίστρια.

Επίσης, αποφεύγοντας να γράψω εδώ λίστα δημιουργών που έχουν μιλήσει για τις σχέσεις των δύο φύλων με τόλμη και οξυδέρκεια πολύ μεγαλύτερη από της Γέλινεκ, θα σημειώσω μονάχα ότι η ματιά της Γέλινεκ στη Λαγνεία είναι μια αρρωστημένη ματιά, μια ματιά που βγάζει στην επιφάνεια προβληματικές καταστάσεις, από τις οποίες προφανώς υποφέρει η συγγραφέας. Αυτό που πραγματικά αναρωτιέμαι είναι αν αυτή η γυναίκα χαμογελάει ποτέ της, αν τη συγκινεί για παράδειγμα η θέα ενός μωρού, ή μιας ανατολής, ή ενός μπουμπουκιού που μόλις ανοίγει τα πέταλά του. Εν τέλει, αν η Γέλινεκ νιώθει παγιδευμένη σ' αυτόν τον μάταιο, άδικο και παράλογο κόσμο, αν δεν έχει καταφέρει ακόμα να βρει τις δικές της διεξόδους και ισορροπίες, είναι δικό της πρόβλημα. Αν πάλι με αυτό της το βιβλίο ήθελε να δείξει ότι ακόμα και μια γυναίκα μπορεί να γράψει χυδαία (πράγμα που αφήνει η ίδια να εννοηθεί σε άλλο της βιβλίο) τότε τα καταφέρνει μια χαρά. Δυστυχώς, όμως, το πόνημά της δεν προκαλεί το χειροκρότημα.

Όσο για την τελευταία προτροπή του κυρίου Κατσουλάρη, που θα ήθελε όλες εμάς να αφήσουμε τις ροζ ιστορίες στην άκρη και να κάνουμε μανιφέστο μας τη Λαγνεία, έχω να πω το εξής: η φύση μας, αντρών και γυναικών είναι διαφορετική. Εμάς ίσως να μας αρέσει το ροζ, αλλά και σε σας τους άντρες, κύριε Κατσουλάρη, αρέσουν οι γυναίκες που τους αρέσει το ροζ. Τα πράγματα είναι πολύ απλά και όμορφα τακτοποιημένα θα έλεγα, γιατί αν δεν ήταν, θα αυτοκτονούσαμε ο ένας μετά τον άλλο ή θα μας φόραγαν ζουρλομανδύα.

Όχι, αρνούμαι κατηγορηματικά να κάνω μανιφέστο της γυναικείας υπόστασής μου τη Λαγνεία. Αντίθετα, θα παραθέσω λίγες αράδες από τη δική μου φιλοσοφία για τη ζωή, έστω τη δική μου "ασθενική" γυναικεία ζωή, δανεισμένη από την κυρία Ντάλογουεη:

"Τι τρελοί που είμαστε, αναλογιζόταν καθώς διέσχιζε τη Βικτώρια Στρητ. Πώς γίνεται να αγαπάμε τόσο τη ζωή, πώς τη βλέπουμε έτσι; Τη φτιασιδώνουμε ωραία ωραία, τη στήνουμε γύρω μας, κι έπειτα τη γυρνάμε πάνω κάτω, για να την ξαναπλάσουμε πάνω κάτω απ' την αρχή. Ως και η τελευταία κουρελού διακονιάρα, ακόμα κι όσοι έχουν απαυδήσει ολότελα απ' την κακομοιριά, κυλιούνται κατάχαμα στα κατώφλια των σπιτιών (απολαμβάνοντας τον ξεπεσμό τους) και κάνουν το ίδιο. Όλα τα μέτρα που ψηφίζει η Βουλή χρεωκοπούν ασφαλώς γι΄αυτόν ακριβώς το λόγο: γιατί ετούτοι εδώ αγαπάνε τη ζωή τους, όπως κι αν είναι. Μέσα στα μάτια των περαστικών, στο αδιάκοπο κλωθογύρισμα, το βαρύ, κουρασμένο ποδοβολητό, στο μουγκρητό και την οχλαγωγία, σε άμαξες, αυτοκίνητα, λεωφορεία, φορτηγά, στους ανθρώπους που περιφέρονταν αργόσυρτα με τα διαφημιστικά πλακάτ κρεμασμένα στο λαιμό τους. Ανάμεσα στις μπάντες και τις λατέρνες, τις παράτες, τις κωδωνοκρουσίες και το αλλόκοτο, μακρινό τραγούδι ενός αεροπλάνου που περνούσε πάνω από το κεφάλι της, βρίσκονταν όλα όσα εκείνη αγαπούσε: η ζωή, το Λονδίνο, αυτή η στιγμή του Ιουνίου".

Γιώργος Σαραντάρης "Δεν είμαστε ποιητές"

2011-10-20T11:31:00.000-07:00

Από την ποιητική συλλογή του Γιώργου Σαραντάρη "Σαν Πνοή του Αέρα"

Γαλάτεια Γρηγοριάδου - Σουρέλη: Τέλος δεν έχει τ' όνειρο

2011-08-12T04:02:00.000-07:00

Αειθαλής, παραγωγική, δημοφιλής, χειμαρρώδης. Με ιδιαίτερη λογοτεχνική πένα και συνεπή παρουσία στη λογοτεχνία για παιδιά και νέους. Με διακρίσεις και βραβεία στο ενεργητικό της.

Από το πρώτο δείγμα δουλειάς που μας δίνει το 1954 (Κόκκινη κλωστή δεμένη) διαφαίνεται ότι πρόκειται για μια ξεχωριστή φωνή με επιδέξια γραφίδα. Από τότε και μέχρι σήμερα, η Γαλάτεια Γρηγοριάδου – Σουρέλη έχει καταπιαστεί με επιτυχία με διάφορα λογοτεχνικά είδη : μυθιστόρημα, διήγημα, παραμύθι, παραμυθική ιστορία αλλά και μυθιστορηματική βιογραφία. Γι’ αυτό το τελευταίο να σημειωθεί ότι είναι μια από τις ελάχιστες συγγραφείς του χώρου που ασχολείται συστηματικά με αυτό το απαιτητικό αλλά ολότελα παραμελημένο είδος.

Σε μια προσπάθεια εξιχνίασης των λόγων που θέλουν το έργο της Σουρέλη να συνιστά μέχρι σήμερα αγαπημένη επιλογή των ανήλικων αναγνωστών[1], διαπιστώνει κανείς ότι ενώ πρόκειται για μία συγγραφέα που αφομοιώνει παραγωγικά τις ζυμώσεις που συντελούνται στο πεδίο της παιδικής μας λογοτεχνίας, ταυτόχρονα τα κείμενά της είναι αυθεντικά, φέροντας πάντα το στίγμα της προσωπικής της σφραγίδας.

Βασικά υλικά και ανεξάντλητες πηγές έμπνευσης που προσδιορίζουν τη δομή και το περιεχόμενο του έργου της είναι η ιστορία, η θρησκεία και ο σύγχρονος κοινωνικός προβληματισμός.

Η ιστορία του τόπου μας, αναπόσπαστα συνδεδεμένη με τη μνήμη, είναι για τη συγγραφέα αντικείμενο σπουδής και γόνιμου προβληματισμού. Στα ιστορικά της μυθιστορήματα αλλά και διηγήματα, ορισμένα απ’ αυτά αποτελούν πλέον κλασικά κείμενα παιδικής λογοτεχνίας (Ο μικρός μπουρλοτιέρης, Καυτές μνήμες από τη Σμύρνη, Στις ρίζες της λευτεριάς), η Σουρέλη επιλέγει το ιστορικό γεγονός από το επεξεργασμένο έδαφος της ιστορίας και το ανασυνθέτει εμφυσώντας το με δημιουργική πνοή.

Στη σημερινή εποχή, μια εποχή που χαρακτηρίζεται από «εθνική υποθερμία»[2] και αυτοπροσδιορίζεται από τις επιταγές της παγκοσμιοποίησης, η συγγραφέας νιώθει επιτακτική την ανάγκη να γνωρίσει το παιδί το παρελθόν του και τις ρίζες του, αφού αυτός είναι ο μόνος τρόπος να αποκτήσει ταυτότητα και να συνειδητοποιήσει ότι ο κόσμος ούτε περιστρέφεται γύρω του ούτε αρχίζει και τελειώνει στο πρόσωπό του.[3]

Αναμφισβήτητα, η συγγραφέας γνωρίζει τον τρόπο να βαδίζει στα δαιδαλώδη μονοπάτια της ιστορίας, να μελετά τις πηγές και απομονώνοντας το γεγονός ή την εποχή που την ενδιαφέρει να τα ερμηνεύει με ψύχραιμη ματιά και να τα αποδίδει λογοτεχνικά. Κύρια χαρακτηριστικά των ιστορικών μυθιστορημάτων της είναι η ενδιαφέρουσα πλοκή, το στοιχείο της περιπέτειας αλλά και η ιστορική ακρίβεια.[4]

Ο δεύτερος, εξίσου σημαντικός άξονας του έργου της είναι η θρησκεία, η Ορθόδοξη πίστη μας και οι επιταγές που πηγάζουν απ’ αυτή. Μακριά από κάθε είδους ηθικολογία και προπαγανδισμό, η Σουρέλη προβάλλει προσωπικότητες και αυθεντικές μορφές ικανές να αποτελέσουν πρότυπα[5] και το αισιόδοξο μήνυμα ότι διάγοντας κανείς μια ζωή αρμονική προς τα χριστιανική ιδεώδη μπορεί να αντιμετωπίσει με επιτυχία τα κρίσιμα προβλήματα του καιρού μας.

Πέρα απ’ τα αμιγώς θρησκευτικά της μυθιστορήματα (Δημήτριος, ο νεομάρτυρας άγιος της Τριπολιτσάς και Ο νεομάρτυρας Παύλος. Η δόξα της Τριπολιτσάς) το στοιχείο της θρησκείας εμφιλοχωρεί σε όλα της τα μυθιστορήματα. Για παράδειγμα, στο Τέλος δεν έχει η αγάπη, μυθιστόρημα κοινωνικού προβληματισμού, μεταδίδεται το μήνυμα ότι η ακεραιότητα του χαρακτήρα και η αγάπη είναι τα μοναδικά εφόδια που μας επιτρέπουν να αγωνιστούμε για έναν καλύτερο κόσμο, για ένα καλύτερο αύριο.[6]

Ακόμα και στα κείμενα που απευθύνονται σε μικρότερα παιδιά, στα παραμύθια και τις παραμυθικές ιστορίες, εντοπίζει κανείς διάσπαρτες αλήθειες που πηγάζουν από τη θρησκεία μας. Στην Κατερίνα, λόγου χάρη, είναι χαρακτηριστικός ο τρόπος που η συγγραφέας χειρίζεται το θέμα, βάζοντας τη μικρή ηρωίδα της να ερμηνεύει με την αφέλεια της ηλικίας της το κήρυγμα του παπά και να αγωνίζεται με τρόπο που προκαλεί το αυθόρμητο και ειλικρινές γέλιο του αναγνώστη για τη δική της θέση στον Παράδεισο.

Η Σουρέλη, με τον ευφάνταστο και ζωντανό λόγο της απευθύνεται το ίδιο άμεσα και αποτελεσματικά τόσο στο παιδικό όσο και στο εφηβικό κοινό, χωρίς να δείχνει να έχει προτίμηση σε κάποιο από τα δύο. Ανάμεσα στα πολυδιαβασμένα και καθιερωμένα έργα της, έργα που αποτελούν σημεία αναφοράς για την παιδική μας λογοτεχνία, ξεχωρίζουν βιβλία για κάθε ηλικιακή κατηγορία. Ενδεικτικά αναφέρουμε τα Ο σπουργίτης με το κόκκινο γιλέκο, Ο Αλέξης με το ξύλινο άλογο, Τρελοβάπορο χωρίς τιμόνι, Κατερίνα, Τα παραμύθια της Γαλάτειας που απευθύνονται σε μικρότερα παιδιά και τα Εμένα με νοιάζει, Πριν από το τέρμα, Ο μικρός μπουρλοτιέρης, Τέλος δεν έχει η αγάπη, βιβλία για μεγαλύτερα παιδιά.

Σε μια δήλωσή της η συγγραφέας επισημαίνει ότι το «Εμένα με νοιάζει» θα έπρεπε να είναι ο γενικότερος τίτλος ολόκληρου του έργου της και όχι ενός μόνο μυθιστορήματός της.[7] Εμείς, ακολουθώντας το παράδειγμά της και παραλλάσσοντας τον τίτλο ενός άλλου της βιβλίου παρατηρούμε ότι αυτό που απορρέει σαν αίσθηση μέσα από την ενδελεχή θεώρηση του συγγραφικού της έργου είναι ότι το όνειρο της Σουρέλη είναι ένα όνειρο χωρίς τέλος.

Πρόκειται για ένα όνειρο που ξεκίνησε τη δεκαετία του ’50, ανδρώθηκε τις επόμενες δεκαετίες, για να φτάσει σήμερα μεστό και ζωντανότερο από ποτέ να αριθμεί πολλές-πολλές γενιές πιστών οπαδών. Ένα όνειρο που μιλάει πάντα για έναν «κόσμο κόσμημα, για έναν κόσμο όπου θα βλέπω τα μάτια σου κι αυτά θα έχουν πάντα κάτι ωραίο να πούνε».[8]

Μερικά από τα βιβλία της Σουρέλη:

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

Αντώνης Δελώνης, Ελληνική Παιδική Λογοτεχνία, Ηράκλειτος, Αθήνα 1990²
Εφημ. Ελευθεροτυπία, « Τα μπεστ – σέλερ των πιτσιρικάδων», 10/6/2008, ένθετο «Τέχνες»
Παιδική Λογοτεχνία – Θεωρία και Πράξη, τόμος Α΄, [επιμ. Άντα Κατσίκη – Γκίβαλου], Καστανιώτης, Αθήνα 1995
Το Σύγχρονο Παιδικό – Νεανικό Μυθιστόρημα, Σύγχρονοι Ορίζοντες, Αθήνα 2004
http://www.ekebi.gr

[1] Εφημ. Ελευθεροτυπία, « Τα μπεστ – σέλερ των πιτσιρικάδων», 10/6/2008, ένθετο «Τέχνες».

[2] Γαλάτεια Γρηγοριάδου – Σουρέλη, «Γράφοντας ιστορικά μυθιστορήματα», Παιδική Λογοτεχνία – Θεωρία και Πράξη, τόμος Α΄, [επιμ. Άντα Κατσίκη – Γκίβαλου], Καστανιώτης, Αθήνα 1995, σ. 135.

[3] Ό.π., σ. 137.

[4] Αντώνης Δελώνης, Ελληνική Παιδική Λογοτεχνία, Ηράκλειτος, Αθήνα 1990², σ. 43.

[5] Ηρακλής Καλλέργης, «Ματιές στο θρησκευτικό νεανικό μας μυθιστόρημα», Το Σύγχρονο Παιδικό – Νεανικό Μυθιστόρημα, Σύγχρονοι Ορίζοντες, Αθήνα 2004, σ. 145.

[6] Ό.π., σ. 148.

[7] Γαλάτεια Γρηγοριάδου – Σουρέλη, http://www.ekebi.gr.

[8] Γαλάτεια Γρηγοριάδου – Σουρέλη, ό.π.

Et in Arcadia ego – ο αρκαδισμός στην λογοτεχνία

2011-08-07T03:15:00.000-07:00

Arcadia - Emile Bernard

Το γεγονός ότι η Αρκαδία της Πελοποννήσου, έδωσε το όνομά της σε ένα ρεύμα της λογοτεχνίας (ξεκινώντας από τη φιλοσοφία), τον αρκαδισμό, οφείλεται στο ότι οι Αρκάδες είναι ένα από τα αρχαιότερα ελληνικά φύλα, τα οποία διατήρησαν την ανεξαρτησία τους, όταν η υπόλοιπη Πελοπόννησος ήταν υπό την κυριαρχία των Δωριέων. Έτσι κατέληξαν να γίνουν το μοντέλο ενός απομονωμένου, ειδυλλιακού και αναλλοίωτου από εισβολές και πολέμους τόπου, όπου οι κάτοικοι, κυρίως βοσκοί, ζουν ξένοιαστοι και ευτυχισμένοι μέσα στη φύση.

Κατ’ επέκταση, η Αρκαδία αναφέρεται σε μια νοητική ή υπαρξιακή κατάσταση και όχι μόνο σε μια γεωγραφική τοποθεσία. Το αρκαδικό ιδεώδες εκφράζεται ανάγλυφα στο λατινικό ρητό et in Arcadia ego (=ήμουν κι εγώ στην Αρκαδία), με τη λέξη «Αρκαδία» να κρύβει μέσα της άφθονες παρασημάνσεις και πολυεπίπεδους συμβολισμούς.

Από τις απαρχές της λογοτεχνίας ακόμα, η Αρκαδία και το βουκολικό στοιχείο δημιούργησαν ένα λογοτεχνικό ρεύμα, τον αρκαδισμό. Τα κείμενα του ρεύματος αυτού λειτουργούν σαν μια απόδραση από την καθημερινότητα, στην οποία επικρατούν η αποξένωση, η ένταση, η αντιπαράθεση και η ανισορροπία. Περιγράφουν έναν κόσμο αγνό και αμόλυντο, έτσι όπως βγήκε από το χέρι του θεού ή της φύσης, στον οποίο ο άνθρωπος ζει με αρμονία, ισορροπία και ομορφιά. Ο αρκαδικός κόσμος μοιράζεται πολλά με την επικούρεια φιλοσοφία, αφού επικρατεί σ’ αυτόν η αρχή της ηδονής. Εδώ όλα τα πάθη ικανοποιούνται χωρίς ενοχές και η ευτυχία βιώνεται χωρίς αναστολές.

Πρώτα δείγματα αρκαδισμού στη λογοτεχνία έχουμε στην βουκολική ή ποιμενική ποίηση, εμπνευστής της οποίας ήταν ο Θεόκριτος, ο οποίος τον 3^ο αιώνα π.Χ. συνέθεσε ποιήματα που παρουσιάζουν τη ζωή των Σικελών ποιμένων. Ο Βιργίλιος στη συνέχεια τον μιμήθηκε και με τις Εκλογές του καθιέρωσε την ποιμενική ποίηση σαν ένα πολύ δημοφιλές είδος.

Τέτοια ήταν η απήχηση του αρκαδικού ιδεώδους, που οι συγγραφείς της Αναγέννησης το ενσωμάτωσαν σε διάφορα άλλα λογοτεχνικά είδη. Σπουδαία παραδείγματα είναι η Αρκάντια του σερ Φίλιπ Σίντνεϊ και το Όπως Αγαπάτε του Σαίξπηρ. Αυτό το δεύτερο εκτυλίσσεται στο δάσος του Άρντεν, ένα χλοερό καταφύγιο μακριά από τα προβλήματα της καθημερινότητας, όπου όλες οι έχθρες συμφιλιώνονται, όλα τα προβλήματα επιλύονται και η αληθινή αγάπη έχει αίσιο τέλος.

Ο ρεαλισμός που αναδύθηκε σαν φιλοσοφικό και λογοτεχνικό ρεύμα κατά τη διάρκεια του 19^ου αιώνα και στις αρχές του 20^ου δεν δημιουργούσε ευνοϊκές προϋποθέσεις για τον αρκαδισμό, που στη βάση του είναι ρομαντικός. Αλλά το αρκαδικό ιδεώδες δεν παραγκωνίζεται εντελώς, απλώς αλλάζει όψη. Το συναντάμε τώρα σε κείμενα που απευθύνονται κυρίως σε παιδιά, όπως η Χάιντι της Γιοχάννας Σπίρι και ο Άνεμος στις Ιτιές του Κένεθ Γκράχαμ. Έτσι, λοιπόν, η Αρκαδία, με άλλα λόγια ο παράδεισος, μοιάζει όσο προχωρούμε στο σήμερα σαν κάτι χαμένο για πάντα και το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να το νοσταλγούμε, όπως νοσταλγούμε την παιδική μας ηλικία. Ίσως ακόμα ο παράδεισος να μοιάζει στους δημιουργούς του προηγούμενου αιώνα σαν κάτι που μόνο τα παιδιά, με την αθωότητά τους έχουν δικαίωμα σ’ αυτόν.

Έτσι, στην λογοτεχνία των ενηλίκων σπάνια βρίσκουμε κείμενα που να είναι γραμμένα πάνω στο αρκαδικό ιδεώδες. Αυτό που συναντάμε είναι κάποιες εμβόλιμες αναφορές σ’ αυτό, συνήθως μέσα από τη χρήση ενός συγκεκριμένου συμβόλου: του κήπου. Ο κήπος πολύ συχνά επιστρατεύεται σαν σύμβολο μιας χαμένης αθωότητας και ξενοιασιάς, ενός περίκλειστου και ασφαλούς κόσμου, όπου όλα βρίσκονται σε αφθονία και τίποτα δε σε εμποδίζει να απλώσεις το χέρι και να τα πιάσεις. Άλλωστε, ο κήπος είναι ένα εύγλωττο σύμβολο του παράδεισου.

Τα τελευταία χρόνια και αφού η λογοτεχνία ξεπέρασε τον ρεαλισμό, δοκιμάστηκε στον μοντερνισμό και κατέληξε στον ελιτίστικο και πειραματικό μεταμοντερνισμό, ο αρκαδισμός παραμένει ένα λογοτεχνικό ρεύμα, με το οποίο διάφοροι συγγραφείς αποφασίζουν κατά καιρούς να αναμετρηθούν.

Για παράδειγμα επέλεξα ένα απόσπασμα από την Eroica του Κοσμά Πολίτη. Η Eroica είναι ένα ποιητικό σχεδόν μυθιστόρημα, που περιγράφει τη ζωή μιας ομάδας εφήβων και κεντρικά του θέματα είναι το δίπολο έρωτας – θάνατος, ο ηρωισμός και η φιλία. Πρόκειται για ένα κλασικό έργο της νεοελληνικής γραμματείας, γραμμένο το 1937, που για το είδος του παραμένει αξεπέραστο ακόμα και σήμερα.

«H αναγνώριση τελείωνε στον τοίχο με τη μπουγκενβίλια. Ίσως σε άλλη χώρα να έμοιαζε με σεληνόφωτο Aυγουστιανό. Mα τώρα ήταν ένας βράχος που έκλεινε το πέρασμα, κοκκινωπός, κι η ανθισμένη πρασινάδα κρόσσιαζε στα πόδια του αφρούς. Όπως κι αν είναι, το περιβόλι δεν τελείων’ εδώ πέρα. Tο πλαϊνό δρομάκι στένευε απεριποίητο και σα φουρτουνιασμένο, γεμάτο αγκάθια και τριβόλους. Στο βάθος, αργόσειστο ένα κυπαρίσσι σκίαζε τις ρίζες του μπροστά σε ανθένιο φράχτη. Πώς δεν το πρόσεξε ποτέ του ο Aλέκος τόσες φορές που μίλησε της Mόνικας; Mέρα μεσημέρι το περιβόλι αργόσειε το δάχτυλο υψωμένο.
     Δεν αποκλείεται, το νέο τούτο περιβόλι που αρχίζει από δω νάναι συνυφασμένο στην ανάμνηση και με παιδιάτικα βιβλία ή τίποτα ιστορίες σαν αυτές του θείου Πλάτων. H ακριβολογία βέβαια είναι το παν. Mα το μαθαίνομε πολύ αργά, σαν έχει πια συντελεστεί το ευτυχισμένο αμάλγαμα στη μνήμη. Πίσω από το δικό μας σπίτι, μέσα στο τόσο δα περιβολάκι, σκύψαμε πολλές φορές με τη μικρή αδελφή πάνω στα βιαστικά ζουζούνια, πάνω στο δίπλωμα ενός φύλλου, στο αλαφρόγερμα του βλασταριού. Eκείνη καλημέριζε τις δυο ροδακινιές, χάδευε τον αμάραντο κι ένωνε τα χεράκια της κυττάζοντας τον κάνθαρο που ακούμπησε τ’ αυτί στο χώμα κι αφουγκράζεται σπουδαία μυστικά. Mια μαλτεζόπλακα χρησίμευε για γέφυρα πάνω από τ’ αυλάκι. Tα ζουζούνια την περνούσαν φορτωμένα με την εφήμερη συγκομιδή. Διάβαιναν απ’ την άλλη, αγκομαχούσαν στη σειρά, διασκέλιζαν το υγρό χορτάρι. Tι θ’ απογίνει ο φουσκωμένος στήμονας αν τύχει και η άνοιξη στερέψει ως το βράδυ; Ως και ο ψίθυρος ανάμεσα στα φύλλα έπαιρνε μικρομέγαλες αναλογίες. Ένα ζουζούνι σκόνταψε, αναποδογυρίστηκε στην πλάτη κι έμεινε ακίνητο με τα ποδάρια μαζεμένα στην κοιλιά. Tο πλαϊνό του στάθηκε για μια στιγμή κι έπειτα τράβηξε το δρόμο του να μη νυχτωθεί εδώ πέρα... Mα ίσως όλα τούτα να είναι μόνο εντυπώσεις χθεσινές και όχι του καιρού εκείνου. Tο ίδιο και η έκσταση μπροστά σε μια σταγόνα που τρεμουλιάζει στη μασχάλη του κλωνιού.
     Aπό την είσοδο διχάλωνε ο δρόμος. T’ αχνάρια ήταν γνώριμα, εκτός αν έτυχε τα ίδια τούτα αχνάρια να είχαν αποτυπωθεί σε κάποια κίτρινη αμμουδιά. Δυο ποδαράκια διπλοπήγαιναν αράδα, το ένα ολόισο, το άλλο στραβοκάνιαζε λιγάκι προς τα μέσα. Όπου ακουμπούσαν, λύγιζε και δε λύγιζε το χόρτο. Φαίνεται πως στο μεταξύ θα φύτρωσε καινούργιο κι έμεινε ανακουφωτό κάτω από τη δροσιά τους. Θυμούμαι πως ο δρόμος φείδωνε πιο πέρα. Λουλούδια πρωτοϊδωμένα φεγγρίζανε ανάμεσα στις φυλλωσιές όπως να ήταν κάποιο φως εξώτερο και φέγγριζε αχτιδωτό, με θλάση. Tο άλλο μονοπάτι έστριβε προς το μέρος όπου πλάταιναν οι όχθες και ανάσαινε η λιμνούλα γύρω στις σπηλιές. Tούτες, άνοιγαν έτσι που οι μαρμαρυγές καθρεφτιζότανε στο βάθος παρασύροντας ανίδεα σκιερά τρυγόνια στη γυαλάδα του νερού. Kαταμεσής, ο άσπρος κύκνος κάτι κατάπινε κυματιστά βουτώντας κάθε τόσο το κεφάλι. Mα οι σπάνιες μεσημεριάτικες σκιές που πέφταν στη λιμνούλα ήταν μικρές και κοντοφάρδουλες, σχεδόν ανύπαρχτες την ώρα τούτη.
      Σκέπτομαι μήπως ήταν όνειρο. Kαι όμως η συνέχεια και η τόσο απλή συνάντηση το διαψεύδουν. Tο βέβαιο είναι πως είχαν όλα κάτι το μουντό – και οι κρότοι και τα ψιθυρίσματα ήταν βουβά καθώς συμβαίνει και στα όνειρα κάποιες φορές ν’ αντιλαμβάνεσαι τι λένε δίχως να τ’ ακούς. Έλειπε το βάρος, η προοπτική, στο περιβόλι τούτο. Oι σκιές ήταν ξεχωριστά βαλμένες, σα να μην έπεφταν απ’ τα αντικείμενα. Tο φως γλυστρούσε κι έφευγε, σκορπούσε γαλαζώματα γύρω στον ίασπι του γεφυριού. Kι ακόμα εκεί που αναπηδά πορτοκαλί, αρματωμένο πλάι στον ίσκιο του πέτρινου θεριού – του έλειπε η ζωντάνια. Tο εξαίσιο όραμα κινούσε μόνο ιδέες δίχως συναισθήματα. Όλα συμβαίνουν σε μια σφαίρα ιδεατή όπου εξανεμίστηκαν οι αισθήσεις. Oι πεταλούδες τρεμόπαιζαν βουβά με ακατάστατες αδιάκοπες κινήσεις, μια προσπάθεια σιωπηλή – σα ν’ αφαιρέθηκε τριγύρω ο αέρας και το κουδούνι να μην έβγαζε αντίλαλο. Mόνο τα χρώματα χτυπούσαν δυνατά, τόσο που ζάρωνες τα μάτια σα να βαρούσαν σφύρες μέσ’ στ’ αυτιά. Kάτι σαν ζέφυρος ιρίδιζε γύρω στο κολεόπτερο καθώς αυτό χωνόταν στον αυλό του λουλουδιού. Aπό το χάραγμα του μίσχου κάτω απ’ το λωβό, ο ήλιος εισχωροούσε ως τα κόκκαλα – ένα λουλούδι κόκκινο, κόκκινο διαβαθμισμένο προς το μελιτζανί που όσο πάει σκουραίνει. Άλλα λουλούδια είχαν χρώματα χυτά, λυωμένα, πορφυρά, ηδονισμένα σαν χαίνουσες πληγές. Ή πάλι, στεκόταν συμπαγή, αμόρφωτα, σα νάταν μισοσκαλισμένα σε καθαρό πετράδι από κάποια ιδέα που δίσταζε ακόμη πασπατεύοντας την ύλη.
     Ως τώρα, δεν πήγαινε ο νους στο πρόσωπο που είχε ζήσει τέτοιο όραμα. Eδώ στα τρία σκαλιά, και παραπέρα, στην ταράτσα, σκεπτόσουν πως το πρόσωπο αυτό πρέπει να ήταν μια γυναίκα. Δε στοχαζόσουν τίποτα που να συγκρίνεται με ομορφιά ή χαμόγελιο ή χάρη από τον κόσμο γύρω. Mια οπτασία γυναίκα – σαν εκείνη που καταδέχτηκε μια νύχτα να εμφανιστει στον ξύπνο μας σε όλη της τη δόξα. Aναδευόταν πάνω στη σκηνή μέσα σε κόσμο χωριστό και απρόσιτο, τρεμουλιαστό λιγάκι, φτιαγμένον από υλικά παραμυθένια. Mόνο να πλησιάζαμε στον κόσμο εκείνο, μόνο να το σκεπτόμαστε – θα εξανεμιζόταν. H παρουσία κράτησε μια στιγμούλα, όσο ν’ ανοίξει και να κλείσει η αυλαία, τόσο που αντέχουν τα μάτια των παιδιών για ν’ αντικρύσουν μια θεότητα δική τους. Σα νάχε βγει από κάποιο παραμύθι, όχι ζωντανεμένη – αλαφροΐσκωτη, μέσα στο φυσικό στοιχείο της, κάτι αιθέριο και οπάλινο, σαν ουρανός αυγερινός που καθρεφτίζει πάνω στη γαλήνη ρόδινες ανταύγειες. H στιγμούλα εκείνη αρκούσε στην ευλάβειά μας... Ίσως οραματίζεται κανένας το προαίσθημά του σύμφωνα με την ανάμνηση. Έτσι λοιπόν, θα παρουσιαζόταν μέσα στο περιβόλι διάφανη, ολόρθη – όπως κι εκεί, σ’ ένα επίπεδο ψηλότερο – διασκελίζοντας ανάλαφρα τις ρόδινες αψίδες σαν την αυγή που αλαφροπατάει τον ορίζοντα.
     ... Στην άκρη της ταράτσας οι σκιές σωριάστηκαν συμμαζεμένες μέσα στον κόλπο του ήλιου – κι έπειτα πάλι άπλωσαν από την άλλη, σίγουρες, αργές, πάνω στον άλικο ροδώνα. «De mémoire de roses on n’a point vu mourir le jardinier»³– θαρρώ μια τέτοια επιγραφή βρισκόταν καρφωμένη.
     Kανένας βέβαια δεν απαρνιέται το σπιτικό περιβολάκι με τη μυρωδιά εκείνη από το ποτισμένο χώμα. Eκεί αποκαλύφτηκαν ένα σωρό μυστήρια, ο μύθος των Θεών κι ο μύθος των ανθρώπων, έτσι, χρόνο με χρόνο, εποχή με εποχή, σε μια στενή συνεργασία. Kαθένας κλείνει μέσα του κάποιο περιβολάκι που αν τύχει και το περιφρόνησε θα πει πως η ζωή του πάει άδικα. Mα εδώ, το περιβόλι τούτο με τους οραματισμούς, που όσο γρήγορα κι αν φεύγαν έμειναν αξέχαστοι, έριχνε τη διάνοια προς κάτι ασυντέλεστο. Ήταν διάχυτο κάτι σαν χρώμα της κορφής όταν φυσάει πουνέντες, ή στ’ ανοιχτά, όταν αντανακλά η θάλασσα επιφάνειες που ακόμα δεν ξεπρόβαλαν στον ήλιο. Ένα ρυάκι το αυλάκωνε ολούθε με κύκλους και γωνιές, τόστριβε πέρα-δώθε, το μεγάλωνε, το χώριζε σε λαγκαδιές, σε βοσκοτόπια, σε χαράδρες, σε βουνά. Ήταν διαμορφωμένο έτσι που ποτέ τ’ αυλάκια δεν περνούσαν από το όμοιο μέρος και ούτε μοιάζαν μεταξύ τους τα πρόβολα, οι σπηλιές και τα νησιά. Tόση ποικιλία δεν ήταν δυνατόν, να σωρευτεί μονάχ’ από τη φύση. Γι’ αυτό, στην όχθη τούτη, διάφορες ανάγλυφες σκηνές έδιναν μια τεχνητή αντίληψη ομορφιάς. Ένας πιάτινος Kινέζος έσκυβε με βαθειά υπόκλιση κι η άκρηα των δαχτύλων του ακουμπούσε στο νερό πτυχώνοντας τον ουρανό πάνω στ’ αρσενικά κοράλλια. Kάτι βούλιαζε μέσα στο κρύσταλλο. H γλαρή πολιτεία διαγραφότανε με την κυματισμένη διαφάνεια κάποιου υδάτινου παραμυθιού. Γλαυκά παπαγαλάκια σπάθιζαν τον ουρανό. Σαν πουπουλένιο το ζενίθ. Kαθώς ανοίγανε τα νούφαρα κυλούσε ο καταρράχτης πάνω στις ρόδινες παλάμες και τις δρόσιζε από πυρετιασμένα μυστικά. Έτσι ανέβαιναν αγάλι-αγάλι απ’ το βυθό, ξεδίπλωναν δειλές παλάμες εγκαταλείποντας τα μυστικά τους πάνω στην περιέργεια του πρασινωπού νερού. Σε μια μεριά της όχθης καθότανε στα πισινά του ένας βάτραχος και κοίταζε με νοσταλγία το αντικρυνό νησάκι σα νάχε φτάσει αργά και να τον άφησε στα κρύα ο περαματάρης.
     Aπ’ τα γεφύρια, τα τέσσερα ήταν μονόπετρα και σκαλιστά. Kάτω απ’ το αχάτινο γεφύρι, πάφλαζαν τα σκαλίσματα κι ο σίφουνας παράσερνε σκορπιούς και σερπετά εικονισμένα μ’ έκπαγλη λεπιδωτή λαμπρότητα. Tο πέμπτο έμοιαζε με πόρπη διαμαντένια πάνω σε γυναικείους στηθωτούς αμμόλοφους. Oλούθε, κι από τα εφτά γεφύρια, φάνταζε κάποιο δέντρο στη μέση του περιβολιού. Oι κλώνοι του ανάβρυζαν σαν πίδακες. Aνέβαιναν ανέβαιναν και μονομιάς λυγίζαν – όπως τυχαίνει σ’ ένα εύθυμο τραγούδι κι η τελευταία νότα του λυγίζει σε μια ύφεση αγγίζοντας λιγάκι την καρδιά.
     Eίναι στιγμές που συμμαζεύεται το περιβόλι στα βάθη εκείνα του μνημονικού που λένε λησμοσύνη. Kαι πάλι ξαναχύνεται μπροστά σα λάμψη διαλείπουσα πάνω σε φαρονήσι, που όμως, όσο κι αν είσαι βέβαιος, πάντα η καρδιά σου αλαφιάζει μην τύχει κι έλαμψε για τελευταία φορά. Mετά το άνοιγμα εκείνο, τα δέντρα ξαναπύκνωσαν. Eδώ κι εκεί πέφταν ηλιοσταλάγματα πάνω στην τέφρα του ίσκιου. Oι πεταλούδες λίκνισαν τον αχνό του έρωτα σε άνθινες αιώρες κι έπειτα τον παράδωσαν σε μια πτυχή του ανέμου, ξένοιαστες αν τον έσπειραν στο θάνατο ή στη ζωή. Όλα είναι πιθανά μέσα σε τέτοια χίλια-δυο συναπαντήματα. Ένα κεφάλι αναστραμμένο κυττάζει με τα χείλια μισοανοιχτά τη σκοτεινή αρματωσιά του δέντρου – τόσο παράλογο πλάι στα δύο στοματάκια που φιλιούνται. Tούτο εδώ, δείχνει γελοία νεαρό κι ευτυχισμένο, σα νάχασε κάθε αντίληψη υπερβολής. Mα δίχως την υπερβολή τι κατορθώνεται; Kαι ο αλήτης ίσκιος πέρασε το ξύλινο γεφύρι ξεγλυστρώντας πάνω στο κόκκινο λακάρισμα. Ξαφνικά, τα πέταλα πέσανε μπόρα γύρω σ’ ένα λεπτό κορμάκι και του στεφάνωσαν τα πόδια.
     Πιο πέρα το ρυάκι έμοιαζε με τον ξεροπόταμο της Eλεμίνθας όταν η κοίτη του, το καλοκαίρι, ανάβει από τα βότσαλα κι οι σκόρπιες ροδοδάφνες δυσκολοανασαίνουν. Στο απόμακρο, πάνω από κάτι δέντρα με πράσινους καρπούς ξεπρόβαλε μια στέγη – όπως αυτές που έχουν τα μικρά περίπτερα μέσα στα περιβόλια, χρωματισμένη παρδαλή κι ο τενεκές τριγύρω κομμένος σε νταντέλλα. Ίσως τη νύχτα να μην έδειχνε τόσο κοινή αν τύχαινε και στόλιζε με σκούρα νταντελλένα τρίφυλλα την άγονη ανατέλλουσα σελήνη – κι ακόμη αν, μια ίδια ώρ’ απίθανη, καθότανε στην κορυφή μια κουκουβάγια και ψήλωνε κι αυτή μαζί με το φεγγάρι...
     Ένας λαβύρινθος από δρομάκια ξανάκρυψε τη στέγη πίσω από άλλες φυλλωσιές. Mεμιάς άλλαξαν όλα καθώς αποκαλύφτηκε ο τόπος μπροστά στο τελευταίο γεφύρι.
     Σίγουρα μια απλοϊκή γυναίκα θάπεφτε στα γόνατα να προσκυνήσει νομίζοντας πως φώτισε μπροστά της ο παράδεισος.
     Kάποιες αθώες ξάστερες παιδιάτικες βραδυές, ακουμπισμένοι στο παράθυρο, αναπολούσαμε την ομορφιά σα μια χαμένη ανάμνηση. Ποιος ξέρει, ίσως να την αξιωθήκαμε, τώρα τη λαχταρούσε η ψυχή μας – τούτο, εδώ που κάποτε φουσκώνει και κομπιάζει μέσα μας. Ποθούσαμε την ομορφιά όχι σαν ευτυχία – κάτι πιο πλέριο, απόλυτη ως το γαλάζιο γαλατένιο άπειρο που συγκρατάει τ’ αστέρια. Kι ακόμη – λογιζόμαστε – πόσο εξαίσια θα ήτανε να κλείναμε τα μάτια μέσ’ στον κόρφο της κι εκεί ν’ αναπαυτούμε. Ως την αιωνιότητα – κι ακόμη πέρα: ως την κατάσταση εκείνη που μοιάζει τελειωτική, ως την ανυπαρξία. Tέτοια παρουσιάστηκε η ομορφιά μέσα στο θάμπος του περιβολιού, λατρεία μυστική, αυθύπαρχτη, απεριόριστη ως το χάος... Tις βραδυές εκείνες, τις παιδιάτικες, αλάφρωνε η ψυχή μας από τις άχνες που την τυραννούν ολημερίς. Tεντωμένη έξω από το κορμί, έξω από τον ίδιο εαυτό της, νιώθαμε να προϋπαντάει το σκίρτημα του πιο μεγάλου έργου μας – του ονείρου. Ήταν και ο μεγάλος μας εξιλασμός.
     ... H φαντασμαγορία δεν κράτησε πολύ. Kαθώς ο ήλιος έστριβε προς τα εδώ, άλλαξε και η φωτοσκίαση. Δεν έμειναν παρά τα νεαρά, τα ευγενικά κεφάλια με την ωραία σκεπτική κατατομή των λουλουδιών. Σιγά-σιγά διαλυόταν η αχνάδα. Λεπτά κλωνιά λυγίζανε στεφανωτά και αναδευότανε στην άκρη, έτσι σαν χέρι λυγερό που πάει ν’ αγκαλιάσει. Ένα ζαρκάδι έβοσκε πιο πέρα. Σήκωσε το κεφάλι του και κύτταζε»

Σ’ αυτό το απόσπασμα ο αφηγητής ανακαλύπτει ένα κρυφό περιβόλι, ένα περιβόλι του οποίου την ύπαρξη δεν είχε ως τώρα αντιληφθεί, παρόλο που είχε επισκεφτεί ξανά το συγκεκριμένο σπίτι. Είναι εμφανές και μάλλον δεν χρειάζεται περεταίρω σχολιασμό ότι το περιβόλι παρουσιάζεται σαν ένας επίγειος παράδεισος. Αξίζει επίσης να τονιστεί ότι η περιγραφή του αφηγητή διακόπτεται σε κάποια σημεία, όπου έχουμε κάποιες αναμνήσεις που ξυπνάνε του, αναμνήσεις από μια ξένοιαστη και αθώα παιδική ηλικία.

Βλέπουμε, λοιπόν, ότι το αρκαδικό ιδεώδες, παρά τη μεγάλη του απόσταση από την πραγματικότητα, συνεχίζει να αιχμαλωτίζει τη σκέψη του σύγχρονου ανθρώπου, άλλοτε σαν νοσταλγία για μια αρμονία που δεν υπάρχει πια και άλλοτε σαν κρυφός πόθος για τη συμφιλίωση του σημερινού αποξενωμένου και αποπροσανατολισμένου ανθρώπου με τη φύση, αλλά και με τον ίδιο τον άνθρωπο.

Το Ημερολόγιο ενός Σπασίκλα και μια ευτυχισμένη μαμά

2011-07-03T03:03:00.000-07:00

Είναι πολύ λυπηρό για μια μαμά που περνάει τον περισσότερο χρόνο της διαβάζοντας, που το σπίτι της είναι γεμάτο βιβλία και που πρόσφατα έκανε την πρώτη της συγγραφική απόπειρα να βλέπει ότι το παιδί της δεν ενδιαφέρεται για το διάβασμα.

Αναπολώ τα καλοκαίρια των παιδικών μου χρόνων και με θυμάμαι να απολαμβάνω τον αργό τρόπο που περνούσαν οι ώρες και την πολυτέλεια να χώνομαι στις σελίδες των βιβλίων για όσο επιθυμούσα, χωρίς να πρέπει να παρατήσω το βιβλίο γρήγορα για να κάνω τα μαθήματά μου, για να πάω Αγγλικά, για να..., για να..., για να...

Με τον εντεκάχρονο γιο μου δε συμβαίνει το ίδιο. Τα τελευταία καλοκαίρια παρατηρώ ότι το ενδιαφέρον του για το λογοτεχνικό βιβλίο εξαντλήθηκε αρκετά χρόνια πριν, τότε δηλαδή που του διάβαζα τα "Παραμύθια Ντορεμίθια" του Ευγένιου Τριβιζά πριν κοιμηθεί. Μέχρι και πέρσι, έκανα αρκετές προσπάθειες να του αφυπνίσω και πάλι το ενδιαφέρον για το εξωσχολικό βιβλίο, με τρόπο διακριτικό, χωρίς να πιέζω, και το μόνο που κατάφερα ήταν να αγαπήσει τον Αστερίξ.

Ο Αστερίξ είναι εξαίρετο ανάγνωσμα και η περσινή μας προσπάθεια να αποκτήσουμε πολλά τεύχη του είχε το γούστο της. Αλλά σαν κλασική μαμά ήθελα και το κάτι παραπάνω. Αναρωτιόμουν αν αυτό το παιδί, που το Σεπτέμβρη θα πάει στην ΣΤ' δημοτικού, θα καταφέρει ποτέ του να διαβάσει ένα βιβλίο χωρίς εικόνες ή τελοσπάντων ένα βιβλίο στο οποίο το κείμενο υπερισχύει των εικόνων.

Το "θαύμα" έγινε πριν λίγες μέρες. Του έφερα σπίτι το Ημερολόγιο ενός Σπασίκλα Νο 1 του Τζεφ Κίνι. Το πήρε στα χέρια του, το περιεργάστηκε, γέλασε με τον τίτλο του και το έβαλε στην άκρη. Η μαμά καραδοκούσε από μια μεριά με αγωνία. Τελικά, πήρε το βιβλίο στο κρεβάτι του όταν ξάπλωσε το βράδυ. Δεν ανακατεύτηκα, τον άφησα μόνο του. Και το πρωί... το πρωί είδα το βιβλίο στο κομοδίνο του με τσακισμένη τη σελίδα 37!!!! Ναι, σίγουρα καταλαβαίνετε τον ενθουσιασμό της μαμάς.

Είναι μόλις τρεις μέρες που του αγόρασα το βιβλίο και το έχει φτάσει στη μέση. Του αρέσει πολύ και τον βλέπω που απολαμβάνει την όλη διαδικασία. Να πηγαίνει στο κρεβάτι το βράδυ, όχι για να κοιμηθεί, αλλά για να διαβάσει το βιβλίο του. Και αν δεν κάνω λάθος, σε λίγες μέρες που θα το τελειώσει, θα μου ζητήσει να του αγοράσω το δεύτερο βιβλίο της σειράς.

Τελικά, σκέφτομαι ότι σήμερα που η αγορά παιδικού βιβλίου είναι τόσο πλούσια, με λίγο ψάξιμο και με λίγη τύχη όλοι οι γονείς μπορούμε να ανακαλύψουμε βιβλία ακόμα και για τους πιο δύσκολους αναγνώστες.

Ευχαριστούμε, κύριε Κίνι :)))

Σημ. Αν έχετε ανακαλύψει κι εσείς βιβλία που δύσκολα θα τους αντισταθεί ένα παιδί, θα άκουγα τις προτάσεις σας με μεγάλο ενδιαφέρον.

Ταξίδια και διαβάσματα Νο 2

2011-06-12T14:51:00.000-07:00

Η Προφητεία του Κόκκινου Κρασιού εκδόθηκε το 2008 και είναι το τελευταίο και το πιο ώριμο ιστορικό μυθιστόρημα της Λότης Πέτροβιτς Ανδρουτσοπούλου.

Τόπος του μυθιστορήματος το Μελένικο, ένα μικροσκοπικό χωριουδάκι τώρα πια στη νότια Βουγλαρία. Χρόνος του μυθιστορήματος το διάστημα 1813-1913 και όλες οι ιστορικές συγκυρίες εκείνης της περιόδου. Στόχος της συγγραφέα να καταγράψει με συνέπεια, ακρίβεια και συστηματική παράθεση ιστορικών στοιχείων την ιστορία του Μελένικου και τον τρόπο που από ελληνική πόλη περιήλθε στη Βουλγαρία, με τη χάραξη των συνόρων το 1913.

Το μυθιστόρημα απευθύνεται σε εφήβους, αλλά διαβάζεται πολύ ευχάριστα και από ενήλικες αναγνώστες. Μία ενδιαφέρουσα τεχνική της καταξιωμένης πλέον Πέτροβιτς είναι ότι παράλληλα με την ιστορία του παρελθόντος, μας περιγράφει και μια δευτερεύουσα ιστορία, που ξετυλίγεται στο παρόν. Με αυτή την τεχνική η συγγραφέας εξασφαλίζει το ενδιαφέρον των έφηβων αναγνωστών της, που ίσως να έβρισκαν ένα αμιγώς ιστορικό μυθιστόρημα δύσκολο, βαρύ ή βαρετό.

Ταξίδεψα στο Μελένικο τον Απρίλιο και εντυπωσιάστηκα από αυτόν τον μικροσκοπικό τόπο, που βρίσκεται φωλιασμένος ανάμεσα σε ανοιχτόχρωμους λόφους. Πρόκειται για λόφους από ασβεστολιθικά πετρώματα που περικλείουν την περιοχή και αποτελούν ένα σπάνιο φυσικό φαινόμενο. Το Μελένικο σήμερα συνεχίζει να υπάρχει μόνο λόγω των λόφων που προσελκύουν κάθε χρόνο αρκετούς φυσιολάτρες και λόγω του ιστορικού ενδιαφέροντος που παρουσιάζει.

Παραδοσιακό σπίτι στο Μελένικο

Άποψη του Μελένικου

Κουστωδία Εαυτών - Ποίημα

2011-06-11T13:16:00.001-07:00

Κουστωδία Εαυτών

Αυτόκλητες ήρθαν μια νύχτα στο όνειρό μου
Όλες οι γυναίκες που υπήρξα στη ζωή μου
Μια κουστωδία από πρόσωπα, σώματα
Και αχνά, μελαγχολικά χαμόγελα.

Περιηγήθηκα ανάμεσά τους
Με τ’ άρωμά τους να στέλνει ρίγη συγκινήσεων στο κορμί μου
Που ήταν και κορμί τους
Και με το βλέμμα τους να εισχωρεί ανεμπόδιστο
Ως το επίκεντρο της ύπαρξής μου
Που ήταν και ύπαρξή τους.

Ύστερα στάθηκα δίπλα τους κι εγώ
Ένας ακόμα εαυτός στην κουστωδία
Κι όλες μαζί πιαστήκαμε απ’ το χέρι
Και χωρίς λόγια, χωρίς νεύμα, χωρίς συνθηματικό
Κάναμε αυτό, το ένα, το μοναδικό
Που μάθαμε να κάνουμε καλά
Στην πύρινη πορεία της ζωής μας.

Στρέψαμε το βλέμμα εντός

Μα τούτη τη φορά
Ήτανε τόσο διαφορετική η εμπειρία
Γιατί ο εαυτός δεν οριζόταν πια
Από τη μία δυστυχία της στιγμής
Αλλά και από τα όνειρα του χτες
Τα βάσανα και τ’ αδιέξοδα τα περασμένα
Άλλα λυμένα τώρα πια κι άλλα κηλίδες μελανές ακόμα
Κι από σκόρπια χαμόγελα στιγμών ανεπανάληπτων

Κι έτσι πέρασε η νύχτα

Το πρωί ξύπνησα από το τρίξιμο της πόρτας
Από ένα χάδι στα μαλλιά
Και μια παρήγορη ζεστούλα να εισχωρεί σε κάθε κύτταρό μου
Τρόμαξα πολύ
Σαν σκέφτηκα πως κάποτε κι αυτή η πολύτιμη στιγμή
Θα προστεθεί στα απολιθώματα που συναντά κανείς
Μονάχα στα όνειρά του.

Lolita's beginning

2011-05-05T07:54:00.000-07:00

Lolita, light of my life, fire of my loins. My sin, my soul. Lo - lee - ta: the tip of the tongue taking a trip of three steps down the palate to tap, at three, on the teeth. Lo. Lee. Ta.

Λολίτα, φως της ζωής μου, φλόγα των λαγόνων μου. Αμαρτία μου, ψυχή μου. Λο - λί - τα: της γλώσσας η άκρη τρέχει τρεις φορές στον ουρανίσκο, για να χτυπήσει με την τρίτη απαλά πάνω στα δόντια. Λο. Λι. Τα.

A wonderful beginning of a wonderful novel, Vladimir Nabokov's Lolita.

The Literary Quote of the Day - Το Λογοτεχνικό Απόφθεγμα της Ημέρας

2011-05-01T11:03:00.000-07:00

"jer sve što ljubimo - stvorili smo sami"

"because everything we love - we have created ourselves"

"γιατί όλα όσα αγαπάμε - τα έχουμε δημιουργήσει μόνοι μας"

From the poem "Ljubavna pesma" by the Serbian poet Jovan Ducić

Ταξίδια και διαβάσματα Νο 1

2011-05-01T09:58:00.000-07:00

Η κύρια είσοδος του αρχοντικού Μπούκουρα

Το μυθιστόρημα Ελένη, ή ο Κανένας το πρωτοδιάβασα το 2001, όταν ακόμα κυκλοφορούσε από τις εκδόσεις Άγρα. 'Ηταν το πρώτο μυθιστόρημα της Ρέας Γαλανάκη που διάβαζα και δε θα ήταν υπερβολή να πω ότι το μυθιστόρημα με είχε συγκλονίσει. "Επιτέλους", είχα σκεφτεί, "να μια σύγχρονή μας, Ελληνίδα πεζογράφος που γράφει λογοτεχνία".

Πέρα από την πλοκή του βιβλίου, που πρόκειται για τη ζωή της ζωγράφου μας Ελένης Μπούκουρα, την οποία η Γαλανάκη δίνει με έναν ονειρώδη τρόπο, μου άρεσε ο τρόπος που χειρίζεται τη γλώσσα η συγγραφέας, ο τρόπος που χρησιμοποιεί παλιές, ξεχασμένες λέξεις αλλά και ο τρόπος που κεντάει μέσα στο κείμενό της τις δικές της σκέψεις για τη ζωή. Ειδικά για τη ζωή της γυναίκας. Έτσι το κείμενο βρίθει μικρών αφορισμών, θα λέγαμε, που όμως είναι τόσο άρτια πλεγμένοι με την πλοκή του βιβλίου.

Ας δούμε μερικούς:

Είχε κερδίσει τούτη την πατρίδα, αφού συχνά η πατρίδα πρέπει να κερδίζεται ή να χάνεται για να σημαίνει κάτι το όνομά της.

Κρύφτηκα αποκαλύπτοντας, αφού αυτός ήταν ο μόνος τρόπος για να διασωθεί κανείς μέσα από την τέχνη.

Δεν πείραζε αν στο μεταξύ την είχε καταλάβει έρωτας, αφού το αίσθημα είναι η περιουσία του καλλιτέχνη.

Νύφη κατάλαβα ότι ακριβώς την ώρα όπου κάτι δείχνει να σε δένει δια βίου με έναν άντρα, αυτό το ίδιο σε αναρπάζει από το πλευρό του.

Εξάλλου η ακριβής αλήθεια μιας ζωής στηρίζεται στην ανακρίβεια των περιγραφών της, εφόσον μάλιστα της είναι γραφτό να γίνει παραμύθι, που θα ειπωθεί και θα ξαναειπωθεί με πολλούς τρόπους.

Ποια ήταν η Ελένη Μπούκουρα; Ήταν σπουδαία ζωγράφος; Γιατί άραγε το όνομά της δεν λέει τίποτα στους περισσότερους από μας; Αυτά τα ερωτήματα βρίσκουν την απάντησή τους από την πένα της Γαλανάκη, η οποία δημιουργεί ένα συγκλονιστικό μυθιστόρημα παρακολουθώντας τη ζωή της μικρής Ελένης, που γεννήθηκε σε ένα αρχοντόσπιτο των Σπετσών, και μετά από διάφορες ενδιαφέρουσες και επίπονες περιπλανήσεις επανήλθε εκεί, στο σπίτι όπου μεγάλωσε για να ζήσει τα τελευταία χρόνια της ζωής της, αποτραβηγμένη από τα εγκόσμια.

Ο βαθμός στον οποίο με επηρέασε το βιβλίο γίνεται φανερός από ένα περίεργο αίσθημα που είχα κατά τη διάρκεια ενός σύντομου ταξιδιού μου στις Σπέτσες πέρσι το Πάσχα. Κι ενώ περιπλανιόμουν στα όμορφα σοκάκια του νησιού, στο παλιό λιμάνι, ενώ επισκέφτηκα το σπίτι μουσείο της Μπουμπουλίνας και κάποια ακόμα από τα κλασικά σημεία που επισκέπτεται κανείς όταν βρεθεί στο νησί, αναρωτιόμουν για το σπίτι της Ελένης. Πού να βρισκόταν; Άραγε να μπορούσε να το επισκεφεί κανείς;

Τελικά ρώτησα και σε πολύ λίγο περπατούσα προς το αρχοντικό των Μπουκουραίων. Το βρήκα να στέκει φρούριο σωστό στο βορειοδυτικό άκρο της πόλης, πάνω στο κύμα σχεδόν. Ήταν φαινομενικά έρημο και το μόνο που μπόρεσα να δω ήταν ο εξωτερικός του χώρος. Μα αυτό ήταν αρκετό για να ξυπνήσουν στο μυαλό μου λεπτομέρειες από το συγκινητικό βιβλίο της Γαλανάκη.

Η πίσω πλευρά του αρχοντικού σχεδόν πάνω στη θάλασσα

Η πίσω πόρτα του αρχοντικού

Σκαλίτσα που οδηγεί στη θάλασσα

Η Βραδύτητα του Κούντερα και της ζωής μας

2011-03-12T06:03:00.000-08:00

Στο πρώτο κεφάλαιο του μυθιστορήματος του Μίλαν Κούντερα Η Βραδύτητα διαβάζουμε:

"Γιατί χάθηκε η ηδονή της βραδύτητας; Α, πού πήγαν οι παλιοί αργόσχολοι; Πού είναι αυτοί οι φυγόπονοι ήρωες των λαϊκών τραγουδιών, αυτοί οι πλάνητες που χαζεύουν από μύλο σε μύλο και κοιμούνται στο ύπαιθρο; Άραγε χάθηκαν μαζί με τους χωματόδρομους, μαζί με τα λιβάδια και τα ξέφωτα, μαζί με τη φύση; Μια τσέχικη παροιμία δίνει τον ορισμό της γλυκιάς απραξίας τους με μια μεταφορά: κοιτάζουν τα παράθυρα του καλού Θεού. Όποιος κοιτάζει τα παράθυρα του καλού Θεού δεν βαριέται, είναι ευτυχής. Στον κόσμο μας η αργία μεταβλήθηκε σε αεργία, που είναι τελείως άλλο πράγμα: ο άεργος είναι στερημένος, βαριέται, αναζητάει μονίμως την κίνηση που του λείπει.

Κοιτάζω στο καθρεφτάκι: πάντα το ίδιο αυτοκίνητο, που δεν μπορεί να με προσπεράσει εξαιτίας της αντίθετης κυκλοφορίας. Πλάι στον οδηγό κάθεται μια γυναίκα. Γιατί δεν της διηγείται κάτι αστείο; Γιατί δεν ακουμπάει την παλάμη του στο γόνατό της; Απεναντίας, αναθεματίζει τον αυτοκινητιστή μπροστά του που δεν τρέχει γρήγορα, και η γυναίκα δεν σκέφτεται κι εκείνη να αγγίξει τον οδηγό με το χέρι, σοφάρει νοερά μαζί του και με αναθεματίζει κι αυτή"

Έχω χαθεί πολλές φορές μέσα στις αράδες του Κούντερα. Έχω περιπλανηθεί παρέα με τις λέξεις του, προσπαθώντας να εντοπίσω τα φανερά και τα συγκαλυμμένα νοήματα. Έχω θαυμάζει το μυαλό του αλλά ακόμα πιο πολύ έχω θαυμάσει την τεχνική με την οποία καταφέρνει να ξεδιπλώσει τις σκέψεις του στο χαρτί. Οι παραπάνω σκέψεις είναι από τα πολύ αγαπημένα μου κομμάτια, τόσο γι' αυτό που περιγράφουν, όσο και για τον τρόπο που το περιγράφουν.

Είμαι άνθρωπος που λατρεύει τη βραδύτητα του Κούντερα. Αγαπώ ένα απαλό χάδι στα μαλλιά μου και το ζω με όλη του την ένταση όταν μου προσφέρεται. Αγαπώ να ανοίγω ένα βιβλίο ποίησης στην τύχη και να καρφώνω το βλέμμα σε δυο - τρεις στίχους για ώρα πολλή, να τους αφήνω να εισχωρούν σιγά - σιγά μέσα μου και να κεντρίζουν τις αισθήσεις μου και το μυαλό μου. Δεν αγαπώ τα προσπεράσματα. Θέλω να στέκομαι σε κάθε τι που μου συμβαίνει και να του χαρίζω την προσοχή που του πρέπει. Να ασχολούμαι με κάθε βλέμμα που πέφτει πάνω μου και να προσπαθώ να ανακαλύψω γιατί με κοιτάζει με απορία, με φθόνο, με έκπληξη, με αγάπη ίσως.

Αγαπώ την πολυτέλεια που μου προσφέρει η βραδύτητα. Αγαπώ να κοιτάζω τα παράθυρα του καλού Θεού. Λυπάμαι μόνο που σπάνια κανείς καταλαβαίνει αυτή την ανάγκη μου. Που όλοι αυτοί που βιάζονται να με προσπεράσουν γιατί τους κλείνω το δρόμο με κατηγορούν για αδράνεια, για αεργία, για έλλειψη ενεργητικότητας, για ανοησία, ακόμα και για εγωισμό.

Σκέφτομαι, όμως, τις περιόδους εκείνες στη ζωή όλων μας, που επιτρέψαμε στην βραδύτητα να εισέλθει στη ζωή μας. Είναι οι περίοδοι όπου είμαστε τρελά ερωτευμένοι. Κλεινόμαστε τότε με τον σύντροφό μας σε έναν ψηλό, απομονωμένο πύργο και ζούμε τον έρωτά μας. Ζούμε την κάθε στιγμή σε όλη της την ένταση, αδιαφορώντας για τους τρελούς ρυθμούς της καθημερινότητας, ξεχνώντας τις ιλιγγιώδεις ταχύτητες και εξορίζοντάς τες εντελώς από το μικρό μας σύμπαν.

Μα αυτό κάποτε τελειώνει... Και οι περισσότεροι επιστρέφουμε στο σημείο απ' όπου ξεκινήσαμε.

Κι όμως! Ίσως θα πρέπει να αναρωτηθούμε αν όλη εκείνη η ευτυχία και η πληρότητα που βιώνουμε κατά τη διάρκεια μιας τέτοιας ξεχωριστής περιόδου, δεν οφείλεται μονάχα στον έρωτα, αλλά και σ' αυτήν την ανώτερη ποιότητα ζωής που μόνο μέσω της βραδύτητας μπορούμε να χαρούμε.

Nobel in Literature, list of authors - Νόμπελ Λογοτεχνίας, κατάλογος βραβευμένων

2011-03-02T12:21:00.000-08:00

The Nobel Prize in Literature has been awarded 104 times to 108 Nobel Laureates between 1901 and 2011. Here is a list of the awarded authors.

Το Νόμπελ Λογοτεχνίας έχει απονεμηθεί 104 φορές σε 108 συγγραφείς από το 1901 μέχρι το 2011. Παρακάτω, η λίστα των βραβευμένων.

2011: Tomas Tranströmer

2010: Mario Vargas Llosa

2009: Herta Müller

2008: Jean-Marie Gustave Le Clézio

2007: Doris Lessing

2006: Orhan Pamuk

2005: Harold Pinter

2004: Elfriede Jelinek

2003: John M. Coetzee

2002: Imre Kertész

2001: Sir Vidiadhar Surajprasad Naipaul

2000: Gao Xingjian

1999: Günter Grass

1998: José Saramago

1997: Dario Fo

1996: Wislawa Szymborska

1995: Seamus Heaney

1994: Kenzaburo Oe

1993: Toni Morrison

1992: Derek Walcott

1991: Nadine Gordimer

1990: Octavio Paz

1989: Camilo José Cela

1988: Naguib Mahfouz

1987: Joseph Brodsky

1986: Wole Soyinka

1985: Claude Simon

1984: Jaroslav Seifert

1983: William Golding

1982: Gabriel García Márquez

1981: Elias Canetti

1980: Czeslaw Milosz

1979: Odysseus Elytis

1978: Isaac Bashevis Singer

1977: Vicente Aleixandre

1976: Saul Bellow

1975: Eugenio Montale

1974: Eyvind Johnson, Harry Martinson

1973: Patrick White

1972: Heinrich Böll

1971: Pablo Neruda

1970: Aleksandr Isayevich Solzhenitsyn

1969: Samuel Beckett

1968: Yasunari Kawabata

1967: Miguel Angel Asturias

1966: Shmuel Yosef Agnon, Nelly Sachs

1965: Mikhail Aleksandrovich Sholokhov

1964: Jean-Paul Sartre

1963: Giorgos Seferis

1962: John Steinbeck

1961: Ivo Andric

1960: Saint-John Perse

1959: Salvatore Quasimodo

1958: Boris Leonidovich Pasternak

1957: Albert Camus

1956: Juan Ramón Jiménez

1955: Halldór Kiljan Laxness

1954: Ernest Miller Hemingway

1953: Sir Winston Leonard Spencer Churchill

1952: François Mauriac

1951: Pär Fabian Lagerkvist

1950: Earl (Bertrand Arthur William) Russell

1949: William Faulkner

1948: Thomas Stearns Eliot

1947: André Paul Guillaume Gide

1946: Hermann Hesse

1945: Gabriela Mistral

1944: Johannes Vilhelm Jensen

1943: -

1942: -

1941: -

1940: -

1939: Frans Eemil Sillanpää

1938: Pearl Buck

1937: Roger Martin du Gard

1936: Eugene Gladstone O'Neill

1935: -

1934: Luigi Pirandello

1933: Ivan Alekseyevich Bunin

1932: John Galsworthy

1931: Erik Axel Karlfeldt

1930: Sinclair Lewis

1929: Thomas Mann

1928: Sigrid Undset

1927: Henri Bergson

1926: Grazia Deledda

1925: George Bernard Shaw

1924: Wladyslaw Stanislaw Reymont

1923: William Butler Yeats

1922: Jacinto Benavente

1921: Anatole France

1920: Knut Pedersen Hamsun

1919: Carl Friedrich Georg Spitteler

1918: -

1917: Karl Adolph Gjellerup, Henrik Pontoppidan

1916: Carl Gustaf Verner von Heidenstam

1915: Romain Rolland

1914: -

1913: Rabindranath Tagore

1912: Gerhart Johann Robert Hauptmann

1911: Count Maurice (Mooris) Polidore Marie Bernhard Maeterlinck

1910: Paul Johann Ludwig Heyse

1909: Selma Ottilia Lovisa Lagerlöf

1908: Rudolf Christoph Eucken

1907: Rudyard Kipling

1906: Giosuè Carducci

1905: Henryk Sienkiewicz

1904: Frédéric Mistral, José Echegaray y Eizaguirre

1903: Bjørnstjerne Martinus Bjørnson

1902: Christian Matthias Theodor Mommsen

1901: Sully Prudhomme

"Η Πιανίστρια" της Ελφρίντε Γέλινεκ

2011-03-02T07:39:00.000-08:00

Η Πιανίστρια (1983) είναι το πιο αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα της Ελφρίντε Γέλινεκ, γι' αυτό όποιος θα ήθελε να μάθει λεπτομέρειες για τη ζωή της μπορεί να κοιτάξει την ακριβώς προηγούμενη ανάρτηση του μπλογκ.

Κεντρική ηρωίδα του βιβλίου είναι η Έρικα Κόχουτ, η οποία είναι μια δασκάλα πιάνου που κοντεύει τα σαράντα και ζει με τη μητέρα της. Η Έρικα είχε μια δύσκολη παιδική ηλικία, γιατί η μητέρα της ήθελε να την καμαρώσει μεγάλη πιανίστρια και την πίεζε πολύ. Έτσι, εκείνη μεγάλωσε με όλη αυτήν την πίεση να αφήνει τις πληγές της στην ψυχή της.

Κεντρικός θεματικός πυρήνας του μυθιστορήματος είναι η σχέση μάνας – κόρης, η οποία δίνεται παραστατικά και χωρίς ωραιοποιήσεις. Πέρα απ’ αυτό, η Γέλινεκ προβληματίζεται πάνω στην σεξουαλικότητα ανδρών και γυναικών και μέσα από τις σελίδες του βιβλίου αναδύονται κάποιες πολύ ξεχωριστές πτυχές αυτού του θέματος.

Ο λόγος της Γέλινεκ είναι επίσης πολύ ιδιαίτερος και προσωπικός και καθόλου εύκολο να περιγραφεί. Κινείται μεταξύ πρόζας και ποίησης, πειραματίζεται διαρκώς και εκμεταλλεύεται τις αφηγηματικές τεχνικές στον μέγιστο βαθμό. Ο λόγος της ρέει με μια αλλόκοτη αρμονία, με προτάσεις συνήθως σύντομες, λέξεις δεξιοτεχνικά επιλεγμένες και τον σαρκασμό, την ειρωνεία και συχνά τον ωμό ρεαλισμό να εμφιλοχωρούν πίσω από κάθε σκέψη και κάθε επεισόδιο.

Το σκηνικό του βιβλίου είναι η σύγχρονη Βιέννη. Σ’ αυτήν την πόλη της μουσικής παρακολουθούμε την Έρικα να ζει, να εργάζεται, να επισκέπτεται πάρκα, να ψωνίζει ρούχα, να χρησιμοποιεί μέσα μεταφοράς. Και κάνοντάς τα όλα αυτά, να σκέφτεται:

«Βιέννη, πόλη της μουσικής! Μόνο ό,τι έχει καταξιωθεί μέχρι τώρα θα καταξιωθεί και μελλοντικά σ’ αυτήν την πόλη. Τα κουμπιά πετάγονται από την παχιά κοιλιά της κουλτούρας, που, όπως κάθε πτώμα που παραμένει στο νερό χωρίς να ανασυρθεί, φουσκώνει χρόνο με το χρόνο ακόμα περισσότερο»

Η εντύπωση που αφήνει αυτό το βιβλίο είναι οπωσδήποτε έντονη. Η δική μας ήταν θετικά έντονη, μια εντύπωση που υπαγόρευε ότι πρόκειται για ένα μυθιστόρημα διαφορετικό και πολύ δυνατό, σε κάποιες στιγμές ακόμα και σοκαριστικό.

Το βιβλίο γυρίστηκε και σε ταινία από τον Μίχαελ Χάνεκε (Michael Haneke) το 2001, με τίτλο "Η Δασκάλα του Πιάνου".

Δείγμα γραφής:

"Η μητέρα δεν καταλαβαίνει η ίδια από μουσική, όμως αναγκάζει το παιδί της να βάλει τα δυνατά του σε αυτήν την τέχνη. Αναπτύσσεται μια ευγενής άμιλλα εκδίκησης μεταξύ της μητέρας και του παιδιού, γιατί το παιδί ξέρει ήδη ότι στη μουσική έχει ξεπεράσει κατά πολύ τη μητέρα. Το παιδί είναι το είδωλο της μητέρας, κάτι που απαιτεί από το παιδί μόνο περιορισμένα τέλη: τη ζωή του. Η μητέρα θέλει να μπορεί η ίδια να αξιολογήσει τη ζωή του παιδιού"

Ελφρίντε Γέλινεκ - βιογραφικό

2011-02-20T13:00:00.000-08:00

Η Ελφρίντε Γέλινεκ, τιμημένη με το Νόμπελ Λογοτεχνίας το 2004, γεννήθηκε στις 20 Οκτωβρίου 1946 στη Στυρία της Αυστρίας. Ο πατέρας της, Εβραίος τσέχικης καταγωγής, διέφυγε των ναζιστικών διώξεων κατά των Εβραίων στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, σε αντίθεση με άλλα μέλη της οικογένειάς του, χάρη στη δουλειά του ως χημικός σε βιομηχανίες. Ήταν η σχέση της με την κυριαρχική Βιεννέζα, ευκατάστατη μητέρα της όμως, που καθόρισε σε μεγάλο βαθμό τόσο την προσωπικότητα όσο και το έργο της.

Αποφοίτησε από ένα ρωμαιοκαθολικό, μοναστηριακό σχολείο θηλέων και πιέστηκε πολύ να γίνει παιδί - θαύμα στη μουσική, παίρνοντας μαθήματα εκκλησιαστικού οργάνου, πιάνου, κιθάρας, βιολιού, βιόλας και φλάουτου. Έκανε επίσης μαθήματα σύνθεσης και ξεκίνησε να σπουδάζει Ιστορία Τέχνης και Θέατρο στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης. Όμως, μια κρίση άγχους το 1968 την κράτησε μακριά από τα μαθήματά της για έναν ολόκληρο χρόνο, κατά τον οποίο έμεινε κλεισμένη στο σπίτι των γονιών της. Τον επόμενο χρόνο ο πατέρας της πέθανε σε ψυχιατρική κλινική. Μοτίβα από την ιδιαίτερα δύσκολη σχέση με τη μητέρα της και την καταπιεστική της καθημερινότητα υπάρχουν σε όλο της το έργο.

Η φύση των γραπτών της Γέλινεκ δεν είναι εύκολο να οριστεί. Κινούνται μεταξύ πρόζας και ποίησης, πειραματίζονται και, φτάνουν στα όριά τους τις αφηγηματικές τεχνικές. Ο λόγος της ρέει με μια αλλόκοτη αρμονία, με προτάσεις συνήθως σύντομες, λέξεις δεξιοτεχνικά επιλεγμένες και τον σαρκασμό και την ειρωνεία να εμφιλοχωρούν πίσω από κάθε σκέψη και κάθε επεισόδιο. Από θεματική άποψη τα μυθιστορήματά της παρουσιάζουν έναν κόσμο ανελέητο, μέσα στον οποίο ο άνθρωπος βιώνει καταστάσεις βίας, δίωξης και υποταγής.

Παρά τις έντονες αντιδράσεις απέναντι στο έργο της και παρά το γεγονός ότι η Γέλινεκ είναι μια αμφιλεγόμενη προσωπικότητα στη χώρα της, έχει αποσπάσει πολλά σημαντικά σημαντικά βραβεία μέχρι να κατακτήσει την απόλυτη καταξίωση με το Νόμπελ.

"Χριστός ανέστακας" και άλλες λεξιπλασίες

2011-02-06T11:58:00.000-08:00

Γράφει ο Νίκος Καζαντζάκης στην υπέροχη Αναφορά στον Γκέκο:

"Κοντεύει να ξημερώσει, η μέρα της Λαμπρής. Ο παπα-Καφάτος, μέσα στα βουνά της Κρήτης, τρέχει από χωριό σε χωριό κι ανασταίνει το Χριστό, γρήγορα γρήγορα, γιατί 'ναι πολλά τα χωριά και δεν έχουν παρά αυτόν μονάχα τον παπά και πρέπει να κάμει ανάσταση σε όλα πριν ξημερώσει.

Ανασκουμπωμένος, φορτωμένος τ' άμφιά του και το βαρύ ασημένιο Βαγγέλιο, σκαρφαλώνει μέσα στην άγια νύχτα στα κατσάβραχα, τρέχει αγκομαχώντας, φτάνει σ' ένα χωριό, ανασταίνει και χιμάει ξεγλωσσισμένος σ' άλλο χωριό.
Στο τελευταίο χωριουδάκι, σφηνωμένο μέσα στους βράχους, οι χωριανοί μαζεμένοι στην εκκλησούλα άναψαν τα καντήλια, κουβάλησαν από τη ρεματιά δάφνες και μυρτιές και στόλισαν τα κονίσματα και την πόρτα· κρατούν σβητά τα κεριά τους και περιμένουν να 'ρθει, ο Μέγας Λόγος ν' ανάψουν.

Και να, μέσα στη σιγαλιά ακούστηκε χαλικισμός, σαν άλογο βιαστικό να σκαρφάλωνε την πλαγιά του βουνού και κυλούσαν οι πέτρες.
- Έρχεται! Έρχεται!
Όλοι, πετάχτηκαν έξω· ρόδιζε πια η ανατολή, ο ουρανός γελούσε. Βαριά ανάσα ακούστηκε, τα τσοπανόσκυλα γάβγισαν χαρούμενα κι όλο μεμιάς, πίσω από ένα σγουρό πουρνάρι, ξεστηθωμένος, μουσκεμένος από τον ιδρώτα, ξαναμμένος από την τρεχάλα, συνεπαρμένος από τους πολλούς Χριστούς που 'χε αναστήσει, πετάχτηκε μαύρος, απόκοντος, με ξέπλεκα μαλλιά, ο γερο-παπα-Καφάτος.

Τη στιγμή εκείνη πρόβαινε από το φρύδι του βουνού ο ήλιος· έδωκε ένα σάλτο ο παπάς, βρέθηκε ομπρός στους χωριανούς, άνοιξε τις αγκάλες:
— Χριστός ανέστακας, μωρέ παιδιά! φώναξε.

Η γνώριμη πολυτριμμένη λέξη: ανέστη του φάνηκε ξαφνικά μικρή, φτενή, μίζερη· δεν μπορούσε να χωρέσει τη Μεγάλη Αγγελία· πλάτυνε η λέξη, θέριεψε στα χείλια του παπά. Λύγισαν οι γλωσσικοί νόμοι, έσπασαν ακολουθώντας τη φόρα της ψυχής, δημιουργήθηκαν νόμοι καινούριοι· και να, πρώτη φορά το πρωί εκείνο, ο γερο-Κρητικός, δημιουργώντας την καινούρια, λέξη, ένιωθε πως αληθινά ανάσταινε, σε όλο του το μέγα μπόι, το Χριστό".

Πραγματικά, στο απόσπασμα αυτό ο Καζαντζάκης μας παρουσιάζει ανάγλυφα τον τρόπο, που κάποιες φορές από μια εσωτερική παρόρμηση, από μια μεγάλη μας ανάγκη να εκφράσουμε κάτι τόσο δυνατό που φοβόμαστε ότι οι λέξεις που έχουμε στην κατοχή μας δύσκολα θα εκφράσουν, οδηγούμαστε στις λεξιπλασίες. Δημιουργούμε λέξεις, που κάποιες φορές δε θα χρησιμοποιήσουμε ποτέ ξανά, παρά μόνο στη συγκεκριμένη ανάγκη που παρουσιάστηκε.

Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις, όπου η καινούργια λέξη είναι τόσο επιτυχημένη που έρχεται για να μείνει. Για παράδειγμα, οι συγκριτικοί "καλυτερότερο" και "χειροτερότερο". Πριν λίγα χρόνια ήταν δύο συγκριτικοί που ακούγονταν πάρα πολύ στην καθομιλουμένη.

Αυτή η έξτρα συλλαβή, ο αναδιπλασιασμός στο εσωτερικό του συγκριτικού, εκφράζει ακριβώς αυτό, την αίσθησή μας ότι ο απλός συγκριτικός του επιθέτου θα αδυνατούσε να εκφράσει την ένταση που θέλουμε να αποδώσουμε. Έτσι, λοιπόν, λέγοντας "τα Μαθηματικά είναι το χειροτερότερό μου" σπάμε τους κανόνες της γραμματικής, αδιαφορούμε για το σωστό και το λάθος, για να τονίσουμε κάτι που μας δημιουργεί μεγάλα προβλήματα, αρνητικά συναισθήματα, ίσως και αποστροφή. Κάτι για το οποίο ο σωστός συγκριτικός "χειρότερος" αποδεικνύεται λίγος και χρειάζεται να ενισχυθεί.

Τέτοιες γλωσσικές πρωτοβουλίες, που κλείνουν μέσα τους το στοιχείο της έμφασης ή της υπερβολής έχουν μεγάλο ενδιαφέρον, γιατί στην ουσία αποτελούν ένα παιχνίδι με τη γλώσσα και μάλιστα ένα παιχνίδι δημιουργικό, αφού δεν παραβιάζει τους κανόνες της γλώσσας μας αλλά μάλλον εξαντλεί τις δυνατότητές τους.

4η Έκθεση Παιδικού και Εφηβικού Βιβλίου 2011

2011-01-19T04:50:00.000-08:00

Από την Πέμπτη 28 έως τη Δευτέρα 31 Ιανουαρίου 2011,στις εγκαταστάσεις της HELEXPO, στο Μαρούσι, θα πραγματοποιηθεί η 4η Έκθεση Παιδικού και Εφηβικού Βιβλίου που διοργανώνουν το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου (ΕΚΕΒΙ) και το Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού (ΥΠΠΟΤ) με τη συνεργασία των εκδοτών παιδικού και εφηβικού βιβλίου, και του Κύκλου Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου (ΙΒΒΥ).

Σε 3.300 τ.μ. 46 εκθέτες προσφέρουν για μία ακόμη χρονιά στο αναγνωστικό κοινό μια πλούσια γκάμα από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή τους.

Το πλήρες πρόγραμμα της έκθεσης βρίσκεται στην ιστοσελίδα του ΕΚΕΒΙ.

Το Σάββατο, 29/1, στις 17.00 μ.μ. θα βρίσκομαι κι εγώ εκεί, στο περίπτερο της Άγκυρας, για να παρουσιάσω το βιβλίο μου Τρεις Λεύκες στην Αυλή μας.

Άμος Οζ, Ο Μιχαέλ μου

2011-01-16T03:23:00.000-08:00

Ο Άμος Οζ είναι ένας Ισραηλινός συγγραφέας και τον ανακάλυψα λίγα χρόνια πριν μέσα από ένα θεωρητικό του βιβλίο, με τον τίτλο Η Αρχή της Ιστορίας. Θεωρώ τη γραφή του εξαιρετική, ακριβή και τεχνικά άρτια, ενώ τους προβληματισμούς του γόνιμους και πέρα για πέρα οικουμενικούς. Άλλωστε, το πόσο μου ταιριάζει ο Οζ τεκμηριώνεται από το γεγονός ότι η πρώτη πρώτη ανάρτησή μου σ' αυτό εδώ το μπλογκ βασίζεται σε δικό του κείμενο.

Ο Μιχαέλ μου είναι ένα μυθιστόρημα που γράφτηκε το 1968 και είναι το βιβλίο που έκανε τον Οζ παγκοσμίως γνωστό.

Η ιστορία λαμβάνει χώρα στην Ιερουσαλήμ του 1950 και παρακολουθεί την πορεία μιας εικοσάχρονης φοιτήτριας λογοτεχνίας για δέκα περίπου χρόνια. Η Χάννα γνωρίζει με τυχαίο τρόπο στο πανεπιστήμιο τον Μιχαέλ, έναν φοιτητή γεωλογίας, τον ερωτεύεται και σύντομα παντρεύονται. Το βιβλίο περιγράφει την πρώτη δεκαετία του γάμου τους, με συχνές αναφορές στην κοινωνικοπολιτική κατάσταση στην Ιερουσαλήμ, η οποία είναι λειτουργικό φόντο στην πλοκή του βιβλίου.

Η ιστορία είναι δοσμένη σε πρώτο πρόσωπο, μέσα από τα μάτια της Χάννας, και με σύντομες κυρίως προτάσεις και κοφτό λόγο, εφέ που συμβάλλει στην ανάγλυφη απόδοση του ψυχισμού της Χάννας.

Η Χάννα και ο Μιχαέλ ερωτεύτηκαν ο ένας τον άλλον, ο καθένας με τον τρόπο του. Εκείνη με όλον τον ενθουσιασμό και τη φλόγα της γυναικείας της φύσης και ο Μιχαέλ απλά, σιωπηλά, χωρίς πολλά λόγια και εξάρσεις. Τα αντικείμενα που σπουδάζουν, λογοτεχνία εκείνη, γεωλογία εκείνος, λειτουργούν και αυτά ως σύμβολα που τους χαρακτηρίζουν. Η Χάννα είναι ονειροπόλα, ενώ ο Μιχαέλ ρεαλιστής. Σε ένα από τα πρώτα τους ραντεβού, και ενώ η Χάννα "ξεχειλίζει από πληρότητα" που τον έχει δίπλα της, εκείνος λέει:

"Όταν οι άνθρωποι είναι ικανοποιημένοι και δεν έχουν τίποτε να κάνουν, τότε το συναίσθημα εξαπλώνεται σαν κακοήθης όγκος"

Κάποτε η καθημερινότηα συνθλίβει τη Χάννα, η οποία καταλήγει να ζει περισσότερο μέσα από τα όνειρά της, στα οποία υπάρχει κίνδυνος, ρίσκο, μίση και πάθη, ακραίες καταστάσεις. Ο Μιχαέλ την παρακολουθεί με αγωνία και κάποια στιγμή αναρωτιέται:

"Κατά τα φαινόμενα έκανα κάποιο λάθος και δεν ξέρω τι ακριβώς ήταν. Εννοώ, τι θα έπρεπε να είχα κάνει ώστε να μη συμβεί ό,τι συνέβη ή τι θα έπρεπε να μην είχα κάνει ώστε να μη σε φέρω σ' αυτήν την κατάσταση"

Ο Μιχαέλ δεν μπορεί να καταλάβει ούτε όταν οι νύχτες τους γίνονται άγριες, καθώς η Χάννα ξυπνάει πριν την αυγή και τον αποζητάει ερωτικά. Κάθε πρωί εκείνος θα ξυπνήσει όπως πάντα, ήρεμος, μεθοδικός, με κινήσεις τέλεια προγραμματισμένες, θα φροντίσει να κάνει ό,τι περνάει από το χέρι του για να βοηθήσει στο σπίτι και ύστερα θα φύγει για τη δουλειά του.

Και η Χάννα αναρωτιέται:

"Άραγε θα πεθάνουμε, Μιχαέλ, εγώ κι εσύ, δίχως ν' αγγίξουμε ο ένας τον άλλο έστω και μια φορά; Ν' αγγίξουμε. Να συγχωνευτούμε. Δεν καταλαβαίνεις. Να χαθούμε ο ένας μέσα στον άλλο. Να λιώσουμε. Να συντηχτούμε. Να γίνει ο καθένας μας ο άλλος. Ανίσχυρα ενωμένοι. Δεν μπορώ να το εξηγήσω. Ακόμη και οι λέξεις είναι εναντίον μου".

Η γκρίζα Ιερουσαλήμ, χρώμα που επανέρχεται συχνά στο βιβλίο και περιγράφει τόσο την πόλη όσο και τον Μιχαέλ (γκρίζα μάτια, γκρίζο αδιάβροχο) πνίγει τη Χάννα μέσα στους λόφους της. Την πνίγει τόσο όσο και η καθημερινότητά της. Τα σύμβολα του βιβλίου είναι πολλά και εύγλωττα και αναδεικνύουν αυτή τη διαφορά αντρικής και γυναικείας ψυχοσύνθεσης, την οποία ο Οζ καταφέρνει να αναδείξει με μεγάλη οξυδέρκεια.

Αν ο γάμος της Χάννας και του Μιχαέλ θα κρατήσει είναι κάτι που δεν θα το μάθουμε ποτέ, αλλά σίγουρα ο αναγνώστης αυτού του βιβλίου θα αποκομίσει πολλά διαβάζοντάς το.

Η Γέφυρα για την Τεραμπίθια

2010-12-21T07:59:00.000-08:00

Ένα ρεαλιστικό, συγκινητικό μυθιστόρημα γραμμένο από την πένα της Κάθριν Πάτερσον, η Γέφυρα για την Τεραμπίθια είναι ιδανικό ανάγνωσμα για παιδιά από 11 ετών και πάνω.

Ένα από τα στοιχεία που κάνει το βιβλίο να ξεχωρίζει είναι η διεισδητικότητα που επιδεικνύει η συγγραφέας όταν καταπιάνεται με την καθημερινότητα των εντεκάχρονων ηρώων της. Τα παιχνίδια που επινοούν τα παιδιά, η μοναξιά που αισθάνονται, το αίσθημα αδικίας που συχνά τα πνίγει, η επιθετικότητα που συχνά εκδηλώνεται στις παρέες τους δένονται πολύ αρμονικά στην πλοκή του βιβλίου και δημιουργούν ένα αποτέλεσμα που καθηλώνει όχι μόνο τους μικρούς αλλά και αρκετά μεγαλύτερους αναγνώστες.

Λίγα λόγια για την πλοκή:

Ο Τζες είναι ένα μοναχικό παιδί, που νιώθει αδικημένος μέσα σε μια οικογένεια με τέσσερις αδερφές. Είναι αναγκασμένος να βοηθάει τον πατέρα του σε διάφορες βαριές δουλειές και θεωρεί ότι οι γονείς του δεν τον αγαπούν όσο τα κορίτσια. Η ζωή του αλλάζει όταν η συνομήλική του Λέσλι και η οικογένειά της μετακομίζουν δίπλα τους. Ανάμεσα στον Τζες και στη Λέσλι αναπτύσσεται μια ζεστή φιλία και τα δυο παιδιά ιδρύουν την Τεραμπίθια, το μυστικό τους βασίλειο σε ένα ξέφωτο του δάσους. Εκεί στεγάζουν τη φιλία τους, αφήνουν τη φαντασία τους ελεύθερη και δοκιμάζουν τους εαυτούς τους και τις δυνάμεις τους.

Το όνομα Τεραμπίθια:

Όταν η συγγραφέας του βιβλίου ρωτήθηκε τι σημαίνει "Τεραμπίθια"απάντησε ότι αφού τελείωσε το βιβλίο, συνειδητοποίησε ότι στο Χρονικό της Νάρνια του C.S.Lewis υπάρχει ένα νησί με το όνομα Τερεμπίνθια. Σκέφτηκε ότι το δανείστηκε ασυνείδητα, αλλά χάρηκε με αυτήν τη διαπίστωση, γιατί η επιλογή θα άρεσε στην ηρωίδα του βιβλίου, τη Λέσλι, η οποία παρουσιάζεται σαν λάτρης του Χρονικού. Συνεχίζει λέγοντας πως η πρωτογενής πηγή της λέξης δεν είναι ούτε ο Lewis, αφού και ο ίδιος την δανείστηκε από ένα βιβλικό δέντρο, την τερέβινθο (terebinth tree).

Το βιβλίο έχει γίνει και ταινία. Να σημειωθεί επίσης ότι η Πάτερσον είναι μία καταξιωμένη και πολυβραβευμένη Αμερικανίδα συγγραφέας, κάτοχος μάλιστα της ανώτατης διάκρισης συγγραφέων παιδικής λογοτεχνίας, του Βραβείου Άντερσεν.

Τρεις Λεύκες στην Αυλή μας: Μια τιμητική έγκριση

2010-12-15T06:59:00.000-08:00

Το μυθιστόρημα Τρεις Λεύκες στην Αυλή μας έχει εγκριθεί από το Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού της Κύπρου ως κατάλληλο για τη βιβλιοθήκη του μαθητή (των Δημοτικών σχολείων).

Θα χαρώ πολύ αν το βιβλίο μου φτάσει σε παιδιά της Κύπρου, όπως θα χαρώ να ακούσω και τις εντυπώσεις τους.

Η λίστα των εγκεκριμένων βιβλίων εδώ

Children's anger portrayed in children's literature

2010-12-14T07:15:00.000-08:00

The following article was written for the needs of a forum which was organized by the University of Athens in 2009. It was also included in the other essays and articles which supported Loty Petrovits - Androutsopoulou's nomination for the Hans Christian Andersen Awards in 2010.

“Enraged youth”: Expressions of rage in the young adult and children works of Katherine Paterson and Loty Petrovits

By Chryssa Kozanita
Doctoral candidate at the University of Athens

According to many theorists, mainly psychoanalytical literary critics, the motivational drive of every story-telling narrative, whether it is directed towards an adult audience or towards children, is desire. The plot’s outcome is reached when the hero achieves his/her particular desire, while the escalating tension of the text is based on the struggle between desire and its fulfillment.
As noted by Peter Brooks, when reading the beginning of each narration a desire always exists, in a state of initial awakening that gradually becomes all the more intense so as to mobilize the threads of plot and for the main characters to undertake action.
When examining any literary work for children or young adults, one realizes that the action of the child/hero is determined by his desire otherwise expressively and lucidly and other times subcutaneously. This desire could either be tangible and specific, i.e. finding a lost object (this refers to a motif found in folklore), and other times the actual desire enriches the pages of the text without ever bearing a name, but nonetheless driving and defining the development of action. For example, the text could be supported by the initial desire of every child – the desire for love, understanding, acceptance, equal treatment, etc.
However, what happens when the satisfaction of desire is impeded? What happens when the possibilities of succeeding fulfillment are meager? In psychological terminology, this refers to cancellation which, in turn, causes the feeling of anger. Anger is categorized as one of the basic human sentiments and can be expressed in a multitude of ways, beginning from a simple annoyance or a controlled reaction and leading to explosive behaviors and uncontrollable aggression.
The depiction of the angry child is seen often in children’s literature. It is evident that in contemporary children’s literature a writer’s main concern is to dynamically present the inwardness of their literary characters, and more specifically in novels. Modern writers attempt to create recognizable characters with whom the readers can identify with. That is why a wide gamma of novels portray enraged children, either because of their family situations or their life-situations among friends and school.
The angry child has been reenacted many times before – very often in the works of Loty Petrovits and Katherine Paterson, two well-known authors in Greece and the U.S.A. respectively. These two writers were especially chosen for the present essay because their literary paths have established similarities which serve as common ground. Thus, we shall attempt at a comparative study.
In their novels for children and young adults we find a plethora of characters who are agitated, become angry and enraged at their attempt to understand themselves and their surroundings. The choice of texts studied here was not easily decided upon because within almost every novel both authors have written about the anger of the child which serves as a functional characteristic. After careful research, we decided on Black coral in the pocket and The red wrath by Petrovits and The Great Gilly Hopkins and Bridge to Terabithia by Paterson, in belief that by examining all texts, they will lead us to fertile results.
Beginning with Black coral in the pocket by Petrovits, we meet a central character by the name of Penelope who is at the marginal age of twelve. She is at the verge of adolescence. She is actually waiting to become a “normal girl” so her sister doesn’t consider her as being little anymore. And so begins the summer vacation with plans to spend countless hours beside the sea with much time to play. Things do not quite turn out as planned, however. The older children in the group consider her too young and a tomboy, while the younger children are merely babies she can not play with.
Things take a toll for the worse when Ares, a boy just two years older than Penelope, seems completely indifferent towards her when she assumed that they would spend much time together as friends. Thus, Penelope abandons her dream and chooses to spend time alone and become a “sea-urchin” as her mother commented:

Whenever Penelope is seized with fright, is distressed or feels anger, she is becoming an “urchin”… For, as her mother says, she looks like sprouting thorns and she cannot be “caught” by anywhere. She does not want to be asked what is wrong with her, she gets angry about the least thing or she remains speechless facing across.

The heroin becomes angry when ignored, when left out of the conversation and when watching her older sister doing all those strange things she doesn’t understand at all; the way she combs her hair for hours in front of the mirror, changes her bathing suit, washes her hair with chamomile to lighten it, etc. She does not understand anyone, but in truth she doesn’t understand her own self who on the one hand wants to ride a bike and swim at the beach for hours (like she did as a little girl) and on the other, feeling so thrilled whenever she sees Ares, “somewhere above her stomach, at her chest, at her throat –she did not know exactly where.”
Penelope, of course, is careful to hide her rage behind the “sea-urchin’s thorns” or she at least attempts to control it by pouting and demanding others to leave her alone until it passes. He who openly expresses his anger is Ares, who makes sure to do something crazy every day, as if he aims to terrorize everyone around him.
His provocative behavior is also another reason why Penelope gets so mad. She later learns the reason for his bizarre behavior. Eventually, she learns that Ares’s girl friends is seriously injured in a hospital in Athens and on the brink of not surviving. But that is not the only reason. The boy’s anger has deeper grounds. As the days go by and the two children become closer, Ares reveals that Anna is not his real mother but his father’s second wife. His mother died when he was just a baby.
In this text the writer deals with the anger of two characters. She analyzes the cause of their rage, describes their reactions and lastly, attempts to resolve their issues so as they can face their anger. Of remarkable interest is the compAreson between the boy’s anger and the girl’s. The girl fortifies herself and secretly discusses with herself, blaming everyone around her but by never openly expressing her thoughts. On the contrary, the boy attempts to release his anger with his thoughtlessness, displaying his lack of respect for everyone around him as well as for his surroundings. It is interesting to speculate whether the different expressions of anger between both genders are coincidental or if it is the effect of their different upbringing.
In Petrovits’s second book, The red wrath, seventeen-year old Apellis is a senior in high school and is highly concerned about his future. His inherited talent in painting (from his mother) is a given, yet it has been decided for him to follow a career in architecture. All seemed to be going according to plan until a famous art critic suddenly contacted Apellis. He asks to meet Apellis and informs him that he is liable for a scholarship at the School of Art in Montreal. Apellis is enthused at the unexpected opportunity, but is simultaneously anxious about his mother’s reaction to this change of plan. Their relationship is very special and sentimentally weighty due to the fact that his mother, Cleo, gave birth to Apellis when she was sixteen-years old. His father had abandoned his mother upon learning about her pregnancy.
Apellis’s particular family situation, the fact that he had never met his father, his intimacy towards his mother, and his fear of upsetting her if she heard the news of his scholarship create an explosive rage within him which he eloquently depicts in a painting. It is a painting of abstract shapes in which he excessively uses an intense shade of red.
His friend, Niovi, and step-father, Teli, interpret the painting similarly, stating that it conveys a feeling of disturbance and rage. Apellis wonders and speculates:

“What on earth was wrong with his step-father and Niovi? Why did they interpret his painting in that way? He did not feel the slightest rage... He suddenly felt a thousand emotions: Concern about Cleo recovering and standing strong, anticipation in meeting the “magician”, anxiety and doubt about the developments which would follow... And better yet, eagerness to finish his painting, and desire to meet with Niovi one of these days – all of these emotions which he openly admitted to! Where did the anger fit in?”

Obviously, Apellis has managed to suppress his well-rooted anger somewhere deep inside himself, although he refuses to admit to its existence. Finally, as the issues are regulated and the book leads towards the end, the author masterfully suggests the manner in which someone can reason with and tame their rage. On the last page Apellis finishes his painting:

“When he painted his last brushstroke he took two steps back and looked at his piece of art with satisfaction. A fire-shaped object dominated the center, like a red flame. ‘Flaming Love’, that’s what he’d name it. Because now he was sure, his painting steamed with love. The other shapes, the enraged ones, seemed to be burning underneath the flame. The purple wrath was extinguished.”

Katherine Paterson, the renowned author from the opposite side of the Atlantic, has often portrayed enraged characters. Gilly, the eleven-year old heroin of her novel, The Great Gilly Hopkins, is a prime example. Gilly is a child brought up in an institution. The only things she has to remind her of her miserable life are her relocations from one foster home to the other. Justifiably, she has developed many personal defenses, which in her case are defined as aggressiveness.
Her new foster mother, Maime Trotter, is someone Gilly can’t wait to meet so as to make her life difficult. At first, she terrorizes the younger boy, William Ernest, who is also living in Trotter’s home. Then she becomes known at her new school as the girl who beat up six boys simultaneously. Trotter, however, who only has love and kindness to offer, proves to be a difficult opponent to challenge. Gilly doesn’t give up easily:

“I might go soft and stupid, too. Like I did at Dixon’s. I let her fool me with all that rocking and love talk. I called her Mama and crawled up on her lap when I had to cry. My god! She said I was her own little baby, but when they moved to Florida, I was put out like the rest of the trash they left behind.”

Paterson traces Gilly’s emotional world with spite and aggressiveness, which is nothing more than her means to defend herself from those who may hurt her. Gilly sees in each person an individual threat because that is what her experiences have taught her.

“Gilly knew in the marrow of her bones that if she stayed much longer, this place would mess her up. Between the craziness in the brown house and the craziness at school, she would become like W.E., soft and no good, and if there was anything her short life had taught her, it was that a person must be tough. Otherwise, you were had.”

Love operates catalytically in this book as well. At the end of the text, the little heroin transforms. The experiences she had beside the incredible Maime Trotter, help her reevaluate some of her previously steadfast views. She learns to distinguish good where it exists. That way she can feel good about herself, not through her mischievous acts, but through making Trotter proud when behaving properly. The foster mother, with love and selflessness, softened the girl’s anger and came close to her inaccessible heart.
The last book we will examine is Bridge to Terabithia. Jess has the misfortune of being the only boy among four sisters ; a cause for many of his problems. While only ten-years old, he has taken on all the difficult chores around the house. His two older sisters “get out of work faster than grasshoppers could slip through fingers.”
What hurts him the most, however, is his parents’ tender attitude towards his sisters but not towards him. Indicative of this is the following passage:

“Jess watched his dad stop the truck, lean over to unlatch the door, so May Belle could climb in. He turned away. Durn lucky kid. She could run after him and grab him and kiss him. It made Jesse inside to watch his dad grab the little ones to his shoulder, or lean down and hug them. It seemed to him that he had been thought too big for that since the day he was born.”

By prematurely abandoning his natural need for affection, Jess has invented his own ways of releasing his anger. The first is by exhaustively training for running and the second is by drawing. Whenever he has some spare time he lies on his bed, digs under his mattress and pulls out his pad and pencils. Just as in The red wrath, art becomes the medium in which to release the tension and negative feelings; the pretext which hides the hero from people and situations that anger them.
All this takes place until Leslie arrives; a new girl who moves into the neighborhood. Gradually, a strong friendship develops between the two children – a friendship which satiates them both with emotion. Jess is happy and often wonders how a girl like Leslie could spend so much time with him. She had made herself clear to him from the first day they met:

“You’re the only kid in this whole durned school who’s worth shooting.”

Both spent countless hours of jauntiness and true happiness. They establish their own secret kingdom, Terabithia, where the shy and self-conscious Jess is crowned king. In the face of Leslie, Jess finds someone to confide in, to express his concerns and his dreams to, without the fear of being ridiculed. And Leslie, who is not at all like the other girls in school, finds a friend who accepts her for who she is.
The joy does not last long, however. Leslie is the victim of a tragic accident which takes her life. The strange girl entered and left Jess’s life like a dream, like an uncatchable bird. And Jess is too young to understand it all. The shocking news crushes him. A flood of emotions surge through his inner world – the first being rage. When Jess realizes that he will never see Leslie again he heatedly thinks:

“She had tricked him. She had made him leave his old self behind and come into her world, and then before he was really at home in it but too late to go back, she had left him stranded there – like an astronaut wandering about on the moon. Alone.”

The boy’s rage is acidic and painful and pushes him towards uncontrollable reactions. Jess reaches the point where he is aggressive with his sisters and even hits May Belle. When his father attempts to calm him down he states that he hates Leslie and wishes he had never met her. Finally, with the new-found love he receives from everyone around him, in every word and every action, he finds the strength to calm his fury and ease his pain.

In psychology the antidote to anger is empathy; for example, the ability to understand someone, and identify with their feelings and thoughts. By empathizing, the individual manages to free himself from the restrictions imposed on the self, and to see the situations through another’s eyes. This process is not easy to enforce and requires much practice. It is a fundamental condition in dealing with anger.
What happens in the case of a child or an adolescent, who’s self is the center of their universe? Both authors offer an alternative solution; love. Love is a stable and undoubted value that dynamically penetrates four texts, offering prospect to the story and leading to its solution. Love is seen as an umbrella which encompasses terms such as selflessness, empathy and exiting ourselves. Love is spread towards everyone and is the fundamental reason for sociability. That is how Penelope will cast her own problems aside and find the road towards another’s heart. Ares, the even more “difficult” teenager, will realize that no matter how unfavorable the conditions are, it always helps to share the burden with people that love you. Apellis, after meeting and speaking with his father, will come to understand that one must never jump to conclusions before hearing the other side of the story. The great Gilly, thanks to the love of her foster mother, will survive her new-found emotions which she previously never imagined she had. And Jess will always cherish his love for Leslie like a warm memory deep inside of him, like a compass leading him towards manhood.
Both Petrovits and Paterson trace the child’s soul with abundant clarity and intellect. And they both lead to the same conclusion, that rage constitutes the child’s healthy reaction towards difficulties in satisfying his desires. By counter-proposing the opposing terms Anger – Love in the place of Anger – Empathy, the texts open up to a structural basis of psychological depth. With the power of words, the writers depict the trials that each child must inevitably endure so as to change his/her anarchic and primitive self (what Freud calls Id) into a moral self which harmoniously obeys the laws of reality (what Freud calls Ego).
The texts studied reflect the spiritual earnestness of their creators. They do not describe an ideal and magical world, but a world where each is chosen to face crucial situations, great passions, and even death. These are texts which deal with human actions and are shaped under a psychological basis. The child/hero is not a passive receiver but cultivates strong relationships with his surroundings. That is the reason why these texts become valuable elements in socializing a young person, offering him/her information that will support them on their difficult journey towards adulthood and self-actualization. Furthermore, they indisputably prove Freud’s theory that the definition of a person’s mental life is in the artist’s hands.
In the end, both Petrovits and Paterson dynamically demonstrate the affirmation of life and life’s great values, even in today’s world which is consistently decreasing in values. However, each of us must struggle to earn these values. Furthermore, the common link binding the four novels is the means in which the authors discard the heroes from their anger; in other words, with love.
Childhood rage becomes a tool in the hands of the authors. Other than its psychological and sociological parameters, this rage activates the stories’ conflicts. Reasons of brevity do not allow us to examine this field thoroughly. Succinctly, it is stressed that in each four novels, the thread of plot unfolds parallel to the hero’s anger, or reversely, the anger precisely follows the dictation of plot. In each situation the narrator presents the story of the plot simultaneously with the hero’s anger. At first this anger is subtle, yet present. As the conflicts escalate, the anger accumulates and explodes at the climax of the story. Intense conflicts follow, eventually leading to the stories’ solutions and the calming of all rage.
Paterson states that when writing a story, she does not attempt to make the readers better. The only thing she offers them is a strictly personal place to rest their weary souls. We add to this comment by saying that both authors know quite well how to build a child’s “place for recreation”. And this knowledge is not derived from their understanding of psychology, but from their genuine talent. This talent transubstantiates human experience into art, and thus, into much-loved and renowned literary works.
The representation of rage by both writers acquires additional interest considering the ever-increasing expressions of childhood anger and aggressiveness that exist today. In their works, rage does not suggest deviant behavior but a normal rite of passage. This rage does not demand confrontation but an understanding of it by the subject and his/her environment. The reader will not only find pleasure when lost in the universe of the novels, but also face his own “red wrath”, which will serve as a life lesson and an experience in itself.
In addition, the four books studied here are a steadfast example of Peter Hunt’s theory that children’s literature, rich and diverse as it is, exceeds all the existing boundaries (ideological, academic, etc.). And furthermore, children’s literature tends to take the form of a science, such as librarianship, pedagogics, and psychology which in turn consolidates the value of the literary texts. In this short essay we hope to have portrayed the unique interpretations which the works of Petrovits and Paterson have to offer, from whichever angle they are examined by.

Transl. by Maria Rousaki

Ο θυμός των παιδιών στην παιδική λογοτεχνία

2010-12-14T05:53:00.000-08:00

Το παρακάτω κείμενό μου ανακοινώθηκε σε φόρουμ Νέων Επιστημόνων που διοργάνωσε το ΠΤΔΕ Αθηνών το 2009. Εστιάζει στο αίσθημα του θυμού έτσι όπως βιώνεται από τα παιδιά και μελετά τον τρόπο που ο παιδικός θυμός περιγράφεται σε μυθιστορήματα δύο καταξιωμένων συγγραφέων παιδικής λογοτεχνίας, της Λότης Πέτροβιτς - Ανδρουτσοπούλου και της Katherine Paterson.

“Οργισμένα νιάτα”: εκφάνσεις του θυμού στο μυθιστορηματικό έργο για παιδιά και νέους της Katherine Paterson
και της Λότης Πέτροβιτς - Ανδρουτσοπούλου

Σύμφωνα με πολλούς θεωρητικούς, της ψυχαναλυτικής κυρίως λογοτεχνικής κριτικής, η κινητήρια δύναμη κάθε μυθοπλαστικής αφήγησης, είτε αυτή απευθύνεται στο ενήλικο κοινό είτε στα παιδιά, είναι η επιθυμία. Αυτό, δηλαδή, που καθορίζει την έκβαση της πλοκής είναι η εκπλήρωση κάποιας επιθυμίας του ήρωα, ενώ οι κλιμακούμενες εντάσεις του κειμένου σφυρηλατούνται πάνω στη διαπάλη μεταξύ της επιθυμίας και της ικανοποίησής της.
Όπως σημειώνει ο Peter Brooks στην αρχή κάθε αφηγήματος, η επιθυμία βρίσκεται πάντα εκεί, σε μία κατάσταση αρχικής αφύπνισης, που αργά αλλά σταθερά γίνεται όλο και πιο έντονη, ώστε να κινητοποιηθούν τα νήματα της πλοκής και να αναλάβουν δράση οι χαρακτήρες.
Εγκύπτοντας σε οποιοδήποτε λογοτεχνικό κείμενο για παιδιά ή νέους διαπιστώνει κανείς ότι, πράγματι, άλλοτε ρητά και απρόσκοπτα και άλλοτε υποδόρια, η δράση του παιδιού / ήρωα προσδιορίζεται από την επιθυμία του. Αυτή η επιθυμία μπορεί να είναι απτή και συγκεκριμένη, όπως για παράδειγμα η εύρεση κάποιου αντικειμένου, οπότε μιλάμε για μια επιθυμία – μοτίβο που έχει τις ρίζες της στις λαϊκές αφηγήσεις, ενώ άλλοτε μπορεί να εμποτίζει με τη δυναμική της τις σελίδες του κειμένου χωρίς ποτέ να κατονομάζεται, παρόλα αυτά όμως να ενεργοποιεί και να καθορίζει την εξέλιξη της δράσης. Για παράδειγμα, το κείμενο μπορεί να στηρίζεται πάνω στην πρωταρχική επιθυμία κάθε παιδιού για αγάπη, κατανόηση, αποδοχή, ισότιμη μεταχείριση κλπ.
Τι συμβαίνει, όμως, όταν η ικανοποίηση αυτής της επιθυμίας παρακωλύεται; Όταν οι πιθανότητες πραγματοποίησής της ελαχιστοποιούνται; Τότε, με όρους ψυχολογίας, μιλάμε για τη ματαίωση, η οποία με τη σειρά της πυροδοτεί το συναίσθημα του θυμού. Ο θυμός κατατάσσεται σε ένα από τα βασικά συναισθήματα του ανθρώπου και μπορεί να εκδηλωθεί με πλείστους τρόπους, ξεκινώντας από έναν απλό εκνευρισμό ή μια ήπια και ελεγμένη αντίδραση και φτάνοντας σε εκρηκτικές συμπεριφορές οργής και ανεξέλεγκτης επιθετικότητας.

Η αναπαράσταση του θυμωμένου παιδιού στα κείμενα παιδικής λογοτεχνίας είναι συχνότατη και πολύπλευρη. Δε θα μπορούσε να είναι αλλιώς, αφού στη σύγχρονη παιδική λογοτεχνία και, πιο συγκεκριμένα στο είδος του μυθιστορήματος, η δυναμική παρουσίαση της εσωτερικότητας των μυθοπλαστικών χαρακτήρων είναι ένα από τα κύρια μελήματα των συγγραφέων. Ιδιαίτερα οι σύγχρονοι συγγραφείς προσπαθούν να δημιουργήσουν χαρακτήρες αναγνωρίσιμους με τους οποίους ο αναγνώστης θα ταυτιστεί. Έτσι, σε ένα μεγάλο ποσοστό μυθιστορημάτων συναντάμε ήρωες οργισμένους, πότε με καταστάσεις από το οικογενειακό τους περιβάλλον και πότε από το ευρύτερο σχολικό ή φιλικό.

Το θυμωμένο παιδί έχει αναπαρασταθεί συχνά - πυκνά από τη Λότη Πέτροβιτς – Ανδρουτσοπούλου και την Katherine Paterson, δύο ευρύτατα αναγνωρισμένες συγγραφείς της Ελλάδας και της Αμερικής αντίστοιχα. Οι συγκεκριμένες συγγραφείς επελέγησαν για την παρούσα εργασία, γιατί η πορεία και το έργο τους παρουσιάζουν πολλούς κοινούς άξονες, οπότε η συγκριτική προσέγγιση που θα επιχειρηθεί εδώ να είναι εφικτή και παραγωγική.
Στα μυθιστορήματά τους για παιδιά και νέους βρίσκουμε μια σειρά χαρακτήρων που εκνευρίζονται, θυμώνουν και οργίζονται στην προσπάθειά τους να κατανοήσουν τον εαυτό τους και τους γύρω τους. Για τις ανάγκες της μελέτης αυτής επελέγησαν δύο μυθιστορήματα από κάθε συγγραφέα, το Γιούσουρι στην τσέπη και Ο κόκκινος θυμός από την πλευρά της Πέτροβιτς και Η τρομερή Γκίλυ και Η γέφυρα για την Τεραμπίθια της Πάτερσον, πιστεύοντας ότι η εξέταση και η αντιπαραβολή τους θα μας οδηγήσουν σε γόνιμα συμπεράσματα.

Ξεκινώντας με το Γιούσουρι στην τσέπη , συναντάμε την κεντρική ηρωίδα Πηνελόπη, που βρίσκεται στην οριακή ηλικία των δώδεκα ετών, στο μεταίχμιο μεταξύ παιδικότητας και εφηβείας. Περιμένει μάλιστα να γίνει και βιολογικά «κοπέλα κανονική», ώστε να μην τη θεωρεί μικρή η αδελφή της.
Κι ενώ ξεκινάει τις καλοκαιρινές της διακοπές με σχέδια για ατέλειωτη ξενοιασιά πλάι στη θάλασσα και πολύ παιχνίδι, τα πράγματα δεν εξελίσσονται όπως τα είχε φανταστεί. Τα μεγαλύτερα παιδιά της παρέας τη θεωρούν μικρή και αγοροκόριτσο, ενώ τα μικρότερα είναι σχεδόν μωρά για να παίξει μαζί τους.
Τα πράγματα χειροτερεύουν ακόμα περισσότερο όταν ο Άρης, ένα αγόρι μόνο δύο χρόνια μεγαλύτερό της, δείχνει να αδιαφορεί τελείως για τη ύπαρξή της, ενώ εκείνη περίμενε ότι οι δυο τους θα κάνουν καλή παρέα.
Έτσι, η Πηνελόπη, με ματαιωμένα τα όνειρα και τις επιθυμίες της, προτιμάει να μένει μόνη και όπως χαρακτηριστικά σχολιάζει η μητέρα της να γίνεται «αχινός»:

«Όταν η Πηνελόπη τρομάξει, όταν λυπηθεί πολύ για κάτι ή όταν θυμώσει, γίνεται «αχινός» … γιατί μοιάζει, λέει, σα να βγάζει αγκάθια και δεν «πιάνεται» από πουθενά. Δε θέλει να τη ρωτάνε τι έχει, νευριάζει με το παραμικρό ή κάθεται αμίλητη και κοιτάει απέναντι».

Η ηρωίδα θυμώνει όταν δεν της δίνουν σημασία, όταν την αφήνουν έξω από τη συζήτηση και όταν βλέπει τη μεγαλύτερη αδελφή της να κάνει όλα εκείνα τα περίεργα που δεν τα καταλαβαίνει καθόλου, να χτενίζεται με τις ώρες μπροστά στον καθρέφτη, να αλλάζει μαγιό, να λούζεται με χαμομήλι για να ξανθύνουν τα μαλλιά της κλπ. Δεν καταλαβαίνει τους άλλους, αλλά στην πραγματικότητα δεν καταλαβαίνει τον ίδιο της τον εαυτό που από τη μια θέλει να νοικιάσει ποδήλατο στη θάλασσα και να κάνει βουτιές με τις ώρες, όπως ακριβώς όταν ήταν μικρό κοριτσάκι, κι απ’ την άλλη όταν βλέπει τον Άρη νιώθει κάτι χαρούμενο «κάπου εκεί, πάνω από το στομάχι, στο στέρνο, στο λαιμό – δεν ήξερε πού ακριβώς».
Η Πηνελόπη, βέβαια, φροντίζει και καλύπτει το θυμό της πίσω από τα «αγκάθια του αχινού» ή τουλάχιστον τον ελέγχει κάνοντας απλώς μούτρα και απαιτώντας από τους άλλους να την αφήσουν ήσυχη μέχρι να της περάσει. Αυτός που εκδηλώνει απροκάλυπτα το θυμό του είναι ο Άρης, που κάθε μέρα φροντίζει να κάνει και μια τρέλα, σα να επιδιώκει να τρομoκρατεί τους γύρω του.
Η προκλητική συμπεριφορά του είναι ακόμα ένας λόγος που θυμώνει την Πηνελόπη, η οποία θα αργήσει να μάθει τους λόγους που τον εξωθούν σε αυτή. Τελικά, μαθαίνει ότι μια φίλη του Άρη είναι πολύ άσχημα τραυματισμένη σε νοσοκομείο στην Αθήνα, χωρίς να υπάρχει καμιά ελπίδα σωτηρίας. Αλλά δεν είναι μόνο αυτό. Ο θυμός του αγοριού έχει ακόμα βαθύτερα αίτια. Καθώς περνούν οι μέρες και μετά από διάφορα γυρίσματα της πλοκής, τα δυο παιδιά πλησιάζουν το ένα το άλλο, και ο Άρης εκμυστηρεύεται στην Πηνελόπη, ότι η Άννα δεν είναι πραγματική του μητέρα, αλλά η δεύτερη γυναίκα του πατέρα του. Η δική του μητέρα πέθανε όταν εκείνος ήταν ακόμα μωρό.
Στο κείμενο αυτό η συγγραφέας καταπιάνεται με το θυμό δύο ηρώων της, αναλύει τα αίτιά του, περιγράφει τις αντιδράσεις που προκαλεί και εντέλει προσπαθεί, εκ μέρους των ηρώων της, να βρει λύσεις ώστε να τον αντιμετωπίσει.
Εξαιρετικό ενδιαφέρον έχει η σύγκριση του θυμού αγοριού και κοριτσιού. Το οργισμένο κορίτσι οχυρώνεται σε μια μυστική συνομιλία με τον εαυτό του, απευθύνει κατηγορίες σε όλους γύρω του, αλλά ποτέ δεν εξωτερικεύει τις σκέψεις του. Αντιθέτως, το αγόρι προσπαθεί να εκτονώσει το θυμό του με τις απερισκεψίες του, δείχνοντας ότι δεν εκτιμά καθόλου ούτε τον εαυτό του αλλά ούτε και τους γύρω του. Κι εδώ μπορεί να αναρωτηθεί κανείς αν ο διαφορετικός τρόπος εκδήλωσης του θυμού ανάμεσα στα δύο φύλα είναι τυχαίος και συμπτωματικός ή αν έχει τις ρίζες του στην ανατροφή των παιδιών από την οικογένεια και στα μηνύματα που αυτά λαμβάνουν για το τι είναι κοινωνικά αποδεκτό και τι όχι.
Στο δεύτερο βιβλίο της Πέτροβιτς, τον Κόκκινο θυμό ο δεκαεφτάχρονος Απελλής βρίσκεται στην τελευταία τάξη του Λυκείου και η επαγγελματική του αποκατάσταση είναι κάτι που τον απασχολεί ζωηρά. Το κληρονομημένο από τη μητέρα του ταλέντο στη ζωγραφική είναι δεδομένο, αλλά από κοινού έχουν αποφασίσει ότι το καλύτερο γι’ αυτόν θα ήταν να σπουδάσει αρχιτεκτονική.
Όλα θα ήταν καλά αν ένας διάσημος κριτικός τέχνης, ο περιβόητος «μάγος», δεν επικοινωνούσε ξαφνικά με τον Απελλή. Ζητάει να τον συναντήσει και τον πληροφορεί ότι έχει όλα τα προσόντα για μια υποτροφία στη Σχολή Καλών Τεχνών του Μόντρεαλ. Ο Απελλής ενθουσιάζεται με την απρόσμενη ευκαιρία, αλλά ταυτοχρόνως αγχώνεται γιατί ξέρει ότι η μητέρα του δε θα ακούσει με χαρά αυτά τα σχέδια. Η σχέση των δυο τους είναι πολύ ιδιαίτερη και συναισθηματικά φορτισμένη και έχουν περάσει πολλά με σημαντικότερο ότι η Κλειώ γέννησε τον Απελλή στα δεκάξι της και αφού ο πατέρας του την είχε εγκαταλείψει μόλις είχε μάθει για την εγκυμοσύνη της.
Η ιδιαίτερη οικογενειακή κατάσταση του Απελλή, ο πατέρας που δεν γνώρισε ποτέ, η αδυναμία που έχει στη μητέρα του και τα νέα για την υποτροφία που θα τον απομακρύνουν από κοντά της, δημιουργούν έναν εκρηκτικό αναβρασμό μέσα του που απεικονίζεται εύγλωττα στον πίνακα που δουλεύει αυτόν τον καιρό. Είναι ένας πίνακας με περίεργα σχήματα, στον οποίο χρησιμοποιεί υπερβολικά όλα τα έντονα κόκκινα.
Η φίλη του η Νιόβη και ο πατριός του ο Τέλης ερμηνεύουν με τον ίδιο τρόπο τον πίνακα, λέγοντας ότι τους μεταδίδει μια αίσθηση ταραχής και θυμού. Ο ίδιος απορεί και αναρωτιέται :

«Μα τι στην ευχή είχαν πάθει κι ο πατριός του και η Νιόβη κι ερμήνευαν έτσι το έργο του; Ο ίδιος δεν ένιωθε κανένα θυμό, […] Τούτη την ώρα χίλια δυο άλλα αισθανόταν : Έγνοια να συνέλθει και να σταθεί στα πόδια της η Κλειώ, ανυπομονησία να συναντήσει το «μάγο», αγωνία κι αμφιβολία για τις εξελίξεις που θα ακολουθούσαν …Κι ακόμα, οίστρο να τελειώσει τον πίνακά του, λαχτάρα να βρεθούν περισσότερο με τη Νιόβη κάπου οι δυο τους τούτες τις μέρες – αυτά, μάλιστα, τα παραδεχόταν! Ο θυμός πού χωρούσε;»

Προφανώς, ο Απελλής έχει φροντίσει να καταχωνιάσει τον γερά ριζωμένο θυμό του κάπου πολύ βαθιά και αρνείται να παραδεχτεί την ύπαρξή του. Τελικά, όταν τα προβλήματα διευθετούνται και το κείμενο βαδίζει προς το τέλος του, η συγγραφέας δεξιοτεχνικά προτείνει τον τρόπο με τον οποίο μπορεί κανείς να εκλογικεύσει και να δαμάσει το θυμό του. Δεν είναι παρά στην τελευταία σελίδα του μυθιστορήματος που ο Απελλής τελειώνει πια τον πίνακα, που τόσο τον είχε βασανίσει:

«Όταν έβαλε την τελευταία πινελιά, έκανε δυο βήματα πίσω και κοίταξε το έργο του με ικανοποίηση. Στο κέντρο, δέσποζε τώρα ένα σχήμα πυρίμορφο, κάτι σαν κόκκινη φλόγα. «Πύρινη αγάπη», έτσι θα τ’ ονομάτιζε. Γιατί τώρα ήταν σίγουρος, αγάπη άχνιζε ο πίνακάς του. Τ’ άλλα σχήματα, τα οργισμένα, έδειχναν να λιώνουν κάτω απ’ τη φλόγα. Ο πορφυρός θυμός είχε σβήσει».

Η Katherine Paterson, η διάσημη συγγραφέας από την απέναντι πλευρά του Ατλαντικού, έχει δώσει κατά καιρούς ανάλογα δείγματα οργισμένων ηρώων. Η Γκίλυ, η εντεκάχρονη ηρωίδα του μυθιστορήματος Η τρομερή Γκίλυ είναι το πιο αντιπροσωπευτικό παράδειγμα.
Παιδί μεγαλωμένο σε ίδρυμα, το μόνο που έχει να θυμάται από την άχαρη ζωή της είναι οι μετακινήσεις από τη μία ανάδοχη οικογένεια στην άλλη. Εύλογα, έχει αναπτύξει κάποιες προσωπικές άμυνες, που στην περίπτωσή της μεταφράζονται σε επιθετικότητα.
Η καινούρια της ανάδοχη μητέρα είναι η Μέιμ Τρότερ και η Γκίλυ δεν βλέπει την ώρα να τη γνωρίσει και να της κάνει τη ζωή δύσκολη. Αρχικά, γίνεται φόβος και τρόμος για τον Γουίλιαμ Έρνεστ, το μικρότερο αγόρι που ζει κι αυτό μαζί με την Τρότερ. Ύστερα γίνεται διάσημη στο καινούριο της σχολείο ως το κορίτσι που κατάφερε να δείρει έξι αγόρια ταυτόχρονα. Η Τρότερ, όμως, που το μόνο που έχει να προσφέρει είναι αγάπη και τρυφερότητα, αποδεικνύεται δύσκολος αντίπαλος. Ωστόσο, η Γκίλυ δεν τα παρατάει εύκολα γιατί, όπως μονολογεί:

«[…] γιατί θα γίνω κι εγώ μαλθακή και ηλιθία. Ό, τι έπαθα με τους Ντίξον. Την άφησα να με ξεγελάσει με τις γλύκες και τα νταντέματα. Την έλεγα Μαμά κι έπεφτα στην αγκαλιά της όποτε ήθελα να κλάψω. Θεέ μου! Μου έλεγε ότι ήμουν το μωράκι της, αλλά όταν μετακόμισαν στη Φλόριντα με παράτησαν μαζί με την υπόλοιπη σαβούρα τους».

Με ψυχογραφική δεινότητα η Paterson ιχνηλατεί το συναισθηματικό κόσμο της Γκίλυ και την επιθετικότητά της που δεν είναι παρά τρόπος άμυνας απέναντι σ’ αυτούς που ίσως την πληγώσουν. Η Γκίλυ βλέπει σε κάθε άτομο ξεχωριστά μια απειλή, γιατί αυτό την έχουν διδάξει οι εμπειρίες της ως τώρα.

«Η Γκίλυ ήξερε βαθιά μέσα της ότι αν έμενε για πολύ ακόμα, αυτό το μέρος θα την έκανε άνω κάτω. Λίγο η τρέλα που επικρατούσε στο σπίτι, λίγο η τρέλα στο σχολείο της, και η Γκίλυ θα καταντούσε σύντομα σαν τον Γ. Ε., μαλθακή και άχρηστη – κι αν είχε κάτι διδαχτεί απ’ αυτή τη ζωή, ήταν πως για να επιβιώσεις πρέπει να είσαι σκληρός. Αλλιώς την είχες πατήσει».

Η αγάπη και εδώ λειτουργεί καταλυτικά. Στο τέλος του κειμένου η μικρή ηρωίδα μεταλλάσσεται. Οι εμπειρίες που έζησε δίπλα στην τρομερή Τρότερ την έκαναν να αναθεωρήσει κάποιες από τις μέχρι πρότινος ακλόνητες θέσεις της. Να αναγνωρίζει το καλό εκεί που υπάρχει. Έτσι, μπορεί πλέον και νιώθει καλά με τον εαυτό της, όχι γιατί σκαρφίστηκε μια ακόμα ζαβολιά, αλλά γιατί με τη σωστή συμπεριφορά της κατάφερε να κάνει την Τρότερ περήφανη. Η ανάδοχη μητέρα, με την αγάπη και την ανιδιοτέλειά της, μαλάκωσε το θυμό του κοριτσιού και πλησίασε την απρόσιτη καρδιά του.
Στο τελευταίο βιβλίο που θα εξετάσουμε, την Γέφυρα για την Τεραμπίθια , ο Τζες έχει την ατυχία να είναι το μόνο αγόρι ανάμεσα σε τέσσερις αδερφές, γεγονός που μόνο προβλήματα του δημιουργεί. Αν και μόλις δέκα χρονών, έχει επωμιστεί όλες τις βαριές δουλειές στο σπίτι, ενώ οι δύο μεγαλύτερες αδελφές του «ξεγλιστρούν από τις αγγαρείες με την ίδια ευκολία που κυλάει το νερό ανάμεσα στα δάχτυλα».
Αυτό όμως που τον πονάει περισσότερο είναι οι αγκαλιές των γονιών και η τρυφερότητα που μπορούν να απολαμβάνουν οι αδελφές του ενώ ο ίδιος όχι. Ενδεικτικό είναι το ακόλουθο απόσπασμα :

«Ο Τζες παρακολούθησε τον πατέρα του να σταματάει το φορτηγό και ν’ ανοίγει την πόρτα για να σκαρφαλώσει η Μέιμπελ. Γύρισε τα μάτια του αλλού. Τυχερό παιδί. Θα χωνόταν στην αγκαλιά του και θα τον φιλούσε. Ο Τζες πονούσε βαθιά μέσα του κάθε φορά που ο πατέρας του έπαιρνε τα μικρά στους ώμους ή έσκυβε και τ’ αγκάλιαζε. Του φαινόταν πως απ’ τη μέρα που γεννήθηκε τον θεωρούσαν πολύ μεγάλο για όλα αυτά».

Με ματαιωμένη τη φυσιολογική επιθυμία και ανάγκη της ηλικίας του για στοργή, ο Τζες έχει εφεύρει δικούς του τρόπους για να εκτονώνει το θυμό του. Ο πρώτος είναι η εξαντλητική προπόνηση στο τρέξιμο και ο δεύτερος η ζωγραφική. Όποτε του μένει λίγος χρόνος, ξαπλώνει στο κρεβάτι του, τραβάει κάτω απ’ το στρώμα ένα μπλοκ κι αρχίζει να ζωγραφίζει. Όπως στον Κόκκινο θυμό, έτσι κι εδώ η ζωγραφική γίνεται το μέσο με το οποίο μπορεί κανείς να εκτονώσει την ένταση και τα αρνητικά του συναισθήματα, το προπέτασμα πίσω από το οποίο το άτομο κρύβεται από τις καταστάσεις και τα πρόσωπα που το εξοργίζουν.
Όλα αυτά μέχρι να εμφανιστεί η Λέσλι, ένα κορίτσι που μετακομίζει σ’ ένα γειτονικό σπίτι. Σιγά – σιγά αναπτύσσεται μια πολύ δυνατή φιλία μεταξύ των παιδιών, μια φιλία που γεμίζει συναισθηματικά και τους δυο τους. Ο Τζες είναι ευτυχισμένος και ώρες – ώρες απορεί πώς ένα κορίτσι σαν τη Λέσλι περνάει τόσες ώρες μαζί του. Εκείνη, όμως, του είχε πει ξεκάθαρα τη γνώμη της γι’ αυτόν από την πρώτη μέρα που τον γνώρισε :

«Είσαι το μόνο αγόρι που αξίζει πραγματικά σ’ αυτό το καταραμένο σχολείο».
Οι δυο τους μοιράζονται πολλές ώρες ξενοιασιάς και πραγματικής ευτυχίας. Ιδρύουν το δικό τους μυστικό βασίλειο, την Τεραμπίθια, κι εκεί ο άτολμος και συνεσταλμένος Τζες στέφεται βασιλιάς. Στο πρόσωπο της Λέσλι, το αγόρι βρήκε ένα άτομο στο οποίο μπορεί να εκμυστηρευτεί τις ανησυχίες και τα όνειρά του, χωρίς να κινδυνεύει να γελοιοποιηθεί. Κι η Λέσλι, που σε τίποτα δε μοιάζει με τα υπόλοιπα κορίτσια του σχολείου της, βρήκε ένα φίλο που τη δέχεται έτσι ακριβώς όπως είναι.
Η ευτυχία, όμως, δεν κρατά πολύ. Η Λέσλι θα πάθει ένα σοβαρό ατύχημα που θα αποβεί μοιραίο για τη ζωή της. Το παράξενο κορίτσι μπήκε και βγήκε στη ζωή του Τζες σαν ένα όνειρο, σαν ένα άπιαστο πουλί. Κι ο Τζες είναι πολύ μικρός για να μπορέσει να το καταλάβει. Τα συνταρακτικά νέα τον συντρίβουν. Μια πλημμύρα συναισθημάτων σαρώνουν τον εσωτερικό του κόσμο, με πρώτο το θυμό. Όταν ο Τζες συνειδητοποιεί ότι δεν πρόκειται να ξαναδεί τη Λέσλι σκέφτεται οργισμένος:

«Τον είχε ξεγελάσει. Τον είχε κάνει ν’ αφήσει πίσω τον παλιό του εαυτό και να πλησιάσει τον δικό της κόσμο. Και όταν αυτός βρισκόταν μετέωρος ανάμεσα στους δύο αυτούς κόσμους, εκείνη τον εγκατέλειψε κι έμεινε μόνος, σαν αστροναύτης στο φεγγάρι. Μόνος».

Ο θυμός του αγοριού είναι οξύς και οδυνηρός και τον ωθεί σε ανεξέλεγκτες και παρορμητικές αντιδράσεις. Ο Τζες φτάνει να γίνει πολύ επιθετικός απέναντι στις αδερφές του και να χειροδικήσει στη Μέιμπελ, ενώ σε μια προσπάθεια του πατέρα του να τον ηρεμήσει δηλώνει ότι μισεί τη Λέσλι και μακάρι να μην την είχε γνωρίσει ποτέ.
Τελικά, με την αγάπη των γύρω του, που πρώτη φορά ο Τζες τη νιώθει να αναβλύζει από παντού, από κάθε τους λέξη και κάθε τους κίνηση, το αγόρι θα καταφέρει να εκλογικεύσει το θυμό του και να καταλαγιάσει τον πόνο του.

Στην ψυχολογία, το αντίδοτο του θυμού είναι η ταύτιση (empathy), η ικανότητα, δηλαδή, να κατανοείς τον άλλο, τις σκέψεις και τα συναισθήματά του σα να είσαι εσύ αυτό το πρόσωπο. Μέσω της ταύτισης, το άτομο καταφέρνει να απεγκλωβιστεί από τους περιορισμούς που του επιβάλλει το εγώ του και να δει τις καταστάσεις και από την πλευρά του άλλου. Η διαδικασία αυτή, παρόλο που δεν είναι εύκολη στην εφαρμογή της και χρειάζεται εξάσκηση, αποτελεί βασική προϋπόθεση στην αποτελεσματική διαχείριση του θυμού.
Τι γίνεται, όμως, στην περίπτωση των παιδιών και των εφήβων, που το εγώ τους είναι το κέντρο του κόσμου τους; Εδώ έρχεται η εναλλακτική λύση που προτείνουν οι δύο συγγραφείς, έτσι όπως προκύπτει από τα μυθιστορήματα που εξετάσαμε. Κι αυτή η εναλλακτική είναι η αγάπη, μια σταθερή και αδιαμφισβήτητη αξία που διαπερνάει με τη δυναμική της και τα τέσσερα κείμενα, δίνει προοπτική στο μύθο και τον οδηγεί στη λύση του.
Η αγάπη παρουσιάζεται σαν ένας όρος – ομπρέλα, που περικλείει έννοιες όπως η ανιδιοτέλεια, η ταύτιση και η έξοδος από τον εαυτό μας. Η αγάπη που λειτουργεί απλωτικά προς τους άλλους και αποτελεί τη μόνη ρίζα και το θεμελιακό αίτιο κάθε κοινωνικότητας. Έτσι, η Πηνελόπη θα μάθει ότι πρέπει να παραμερίσει τα δικά της προβλήματα για να βρει το δρόμο προς την καρδιά του άλλου, ενώ ο Άρης, ο ακόμα πιο «δύσκολος» έφηβος, θα καταλάβει ότι όσο αντίξοες κι αν είναι οι συνθήκες που καλείσαι να αντιμετωπίσεις, πάντα βοηθάει να τις μοιράζεσαι με αυτούς που σε αγαπούν. Ο Απελλής, μετά από τη γνωριμία και το διάλογο με τον πατέρα του, θα διαπιστώσει ότι ποτέ δεν πρέπει να βγάζεις συμπεράσματα πριν ακούσεις και την άποψη της άλλης πλευράς. Η τρομερή Γκίλυ, χάρη στην αγάπη της ανάδοχης μητέρας, θα βιώσει συναισθήματα πρωτόγνωρα, που λίγο πρωτύτερα ούτε φανταζόταν ότι διέθετε και ο Τζες, θα κρατήσει την αγάπη της Λέσλι, ζεστή ανάμνηση μέσα του και πυξίδα στην πορεία του προς την ενηλικίωση.
Τόσο η Πέτροβιτς όσο και η Paterson ιχνηλατούν με περισσή οξυδέρκεια την παιδική ψυχή για να καταλήξουν στο κοινό συμπέρασμα ότι ο θυμός αποτελεί την υγιή αντίδραση του παιδιού όταν συναντά δυσκολίες στην ικανοποίηση των επιθυμιών του. Αντιπροτείνοντας το δίπολο θυμός – αγάπη στο δίπολο της σύγχρονης ψυχολογίας θυμός – ταύτιση δομούν κείμενα που ανοίγονται σε ψυχολογικός βάθος. Με τη δύναμη της τέχνης τους, αποτυπώνουν παραστατικά τις δοκιμασίες που αναπόφευκτα θα υποστεί το κάθε παιδί, ώστε να μπορέσει να μετατρέψει το αναρχικό και πρωτόγονο εγώ του, αυτό που ο Freud ονομάζει Id, σε ένα ηθικό εγώ, το οποίο θα βρίσκεται σε αρμονία με τις επιταγές της πραγματικότητας, το αντίστοιχο Ego του Freud.
Τα κείμενα που εξετάστηκαν αντανακλούν την πνευματική εντιμότητα του δημιουργού τους, που δεν περιγράφει έναν κόσμο εξιδανικευμένο και μαγευτικό, αλλά έναν κόσμο, όπου ο καθένας από μας θα κληθεί να αντιμετωπίσει οριακές καταστάσεις, μεγάλα πάθη, ακόμη και το θάνατο. Κείμενα που πραγματεύονται ανθρώπινες πράξεις, οι οποίες διαμορφώνονται σε ψυχολογική βάση.
Το παιδί / ήρωας δεν είναι παθητικός δέκτης των όσων συμβαίνουν γύρω του, αλλά καλλιεργεί δυναμικές σχέσεις με τον περίγυρό του. Έτσι, τα κείμενα αυτά γίνονται πολύτιμα στοιχεία κοινωνικοποίησης του νεαρού ατόμου, στοιχεία που θα το στηρίξουν στη δύσκολη πορεία του προς την ενηλικίωση και την πραγμάτωση του εαυτού. Και συνάμα αποδεικνύουν περίτρανα τη θέση του Freud ότι η περιγραφή της ψυχικής ζωής του ανθρώπου είναι το πραγματικό πεδίο κυριαρχίας του καλλιτέχνη.
Στο τέλος, τόσο η Πέτροβιτς όσο και η Paterson προβάλλουν με δυναμισμό την κατάφαση της ζωής και τις μεγάλες αξίες που, ακόμα και στη σημερινή εποχή της ολοκληρωτικής έκπτωσης αξιών, αυτές βρίσκονται πάντα εκεί. Μόνο που ο καθένας από μας πρέπει να αγωνιστεί για να τις κερδίσει. Άλλωστε, κοινή συνισταμένη των τεσσάρων μυθιστορημάτων αποτελεί ο τρόπος με τον οποίο οι συγγραφείς λυτρώνουν τους ήρωες τους από το θυμό. Και αυτός ο τρόπος δεν είναι άλλος από την αγάπη.
Πέρα από τις ψυχολογικές και κοινωνιολογικές παραμέτρους που ανιχνεύτηκαν ως τώρα, ο παιδικός θυμός γίνεται εργαλείο στα χέρια των συγγραφέων, που ενεργοποιεί τη μυθοπλασία και τις μυθοπλαστικές συγκρούσεις. Λόγοι συντομίας δε μας επιτρέπουν να εξετάσουμε αυτό το πεδίο ενδελεχώς. Επιγραμματικά μόνο αξίζει να τονιστεί ότι και στα τέσσερα μυθιστορήματα τα νήματα της πλοκής ξεδιπλώνονται παράλληλα με το θυμό του ήρωα ή, αντίστροφα, ο θυμός ακολουθεί επακριβώς τις υπαγορεύσεις της πλοκής.
Σε κάθε περίπτωση ο αφηγητής εκθέτει την ιστορία του παρουσιάζοντας συγχρόνως το θυμό του ήρωα που, αρχικά, είναι ήπιος αλλά παρών. Καθώς κλιμακώνονται οι συγκρούσεις συσσωρεύεται και ο θυμός, ο οποίος εκρήγνυται στο σημείο ακριβώς που κορυφώνεται και η πλοκή. Ακολουθεί η άμβλυνση των συγκρούσεων που θα οδηγήσει την ιστορία στη λύση της, με το θυμό, υιοθετώντας την ίδια καθοδική πορεία, να καταλαγιάζει.
Η Paterson διατείνεται πως όταν γράφει μια ιστορία δεν προσπαθεί να κάνει τους αναγνώστες της καλύτερους. Το μόνο που κάνει είναι να τους προσφέρει έναν απόλυτα προσωπικό χώρο, για να ξεκουράσουν την ταλαιπωρημένη τους ψυχή. Σ’ εμάς μένει να επεκτείνουμε το σχόλιο λέγοντας ότι και οι δύο συγγραφείς γνωρίζουν πολύ καλά πώς να κατασκευάσουν αυτό το «χώρο αναψυχής» για το παιδί. Κι αυτή η γνώση τους δεν οφείλεται τόσο στις γνώσεις ψυχολογίας που διαθέτουν όσο στο γνήσιο καλλιτεχνικό τους ταλέντο, που καταφέρνει και μετουσιώνει την ανθρώπινη εμπειρία σε τέχνη και δημιουργεί κείμενα λογοτεχνικά, γι’ αυτό τόσο δημοφιλή και αγαπητά.
Στη σημερινή εποχή, που τα δείγματα της παιδικής οργής και επιθετικότητας ολοένα και αυξάνονται, που τόσο μελάνι χύνεται για την ανάλυση των αιτίων που τις προκαλούν και για τους ορθότερους τρόπους αντιμετώπισής τους, η αναπαράσταση του θυμού από τις δύο συγγραφείς αποκτά πρόσθετο ενδιαφέρον. Στο έργο τους, ο θυμός δεν συνιστά παρεκκλίνουσα συμπεριφορά αλλά φυσιολογικό πέρασμα, δεν απαιτεί αντιμετώπιση αλλά κατανόηση. Τόσο από τους άλλους όσο και από το ίδιο το υποκείμενο. Και ο αναγνώστης που θα αφεθεί στο μυθιστορηματικό τους σύμπαν, πέρα από την τέρψη που θα αντλήσει, θα έρθει αντιμέτωπος με τον δικό του «κόκκινο θυμό», βιώνοντας την ανάγνωση του μυθιστορήματος ως εμπειρία και μαθητεία ζωής.
Γιατί όπως πολύ γλαφυρά παρατηρεί ο Βαγγέλης Αθανασόπουλος, «μέσα στο κουκούλι των αφηγήσεων γεννιέται και ωριμάζει η συνείδηση, και μόνο μέσα σε αυτό νιώθει πως μπορεί με ψυχολογική ασφάλεια να αντιμετωπίσει όχι μόνο τη ζωή αλλά και το θάνατο».
Τελειώνοντας , τα τέσσερα βιβλία που εξετάστηκαν εδώ συνιστούν ακλόνητο παράδειγμα στη θέση του Peter Hunt ότι η παιδική λογοτεχνία με τον πλούτο και την ποικιλομορφία της ξεπερνά τις ισχύουσες διαχωριστικές γραμμές, ειδολογικές, ακαδημαϊκές κ.ά. και τείνει να γίνει επιμέρους αντικείμενο επιστημών, όπως η βιβλιοθηκονομία, η παιδαγωγική και η ψυχολογία, οι οποίες εδραιώνουν μάλλον παρά απαξιώνουν τη λογοτεχνική αξία των κειμένων. Στη σύντομη αυτή μελέτη ελπίζουμε να διαφάνηκε ότι το έργο τόσο της Πέτροβιτς όσο και της Paterson προσφέρει μοναδικές προκλήσεις για ερμηνεία, απ’ όποια σκοπιά κι αν το προσεγγίσει κανείς.

Βόλτα στην πόλη - μια χριστουγεννιάτικη ιστορία

2010-12-08T12:31:00.000-08:00

Ο ουρανός εκείνο το βράδυ ήταν σαν πίσσα, πηχτός και μαύρος. Τα μαγαζιά ήταν ώρα που είχαν κλείσει και οι δρόμοι της πολιτείας είχαν ερημώσει. Οι ταλαιπωρημένοι δρόμοι έπαιρναν ανάσα κι αυτοί, γιατί σε λίγες ώρες θα άρχιζε η μεγάλη έξοδος.

Κυρίες όμορφες και λαμπερές, κύριοι περιποιημένοι και στητοί, παιδιά με πολύχρωμα ολοκαίνουρια ρούχα και χαμογελαστά, κατακόκκινα μάγουλα θα ξεχύνονταν στους δρόμους. Όλοι με μοναδικό προορισμό να γιορτάσουν την παραμονή της πιο χαρμόσυνης γιορτής του χρόνου.

Τούτη ακριβώς την ώρα, μια γυναίκα άνοιξε την πόρτα του αστικού διαμερίσματός της και βγήκε στο δρόμο. Μ’ ένα βήμα αβέβαιο κατευθύνθηκε προς τη μεγάλη λεωφόρο. Έφτασε στο φανάρι και κοντοστάθηκε για λίγες στιγμές, σα να μη μπορούσε να αποφασίσει προς τα πού θα πάει.

Τότε ήρθε και στάθηκε δίπλα της ένας άντρας. Φορούσε σκούρα γυαλιά. Κρατούσε ένα λεπτό, άσπρο μπαστουνάκι. Η γυναίκα κατάλαβε. Κατάλαβε επίσης ότι ο άντρας είχε πλήρη επίγνωση της παρουσίας της πλάι του.

Αναρωτήθηκε αν πρέπει να μιλήσει. Αν πρέπει να του προσφέρει τη βοήθειά της για να περάσει απέναντι. Το πράσινο άναψε. Εκείνη ακίνητη ακόμα και αμίλητη. Ακίνητος και ο άντρας να κοιτάζει το κενό μπροστά του. Η γυναίκα δεν άντεξε και έστρεψε απροκάλυπτα το κεφάλι της προς τον άντρα, να μελετήσει το πρόσωπό του.

Δεν ήξερε πια πόσα πράσινα φανάρια είχαν χάσει, όταν τον είδε να στρέφει κι αυτός το κεφάλι και να ρωτάει :

- Πού πηγαίνετε;
- Ήθελα να δω το αστέρι, αλλά απόψε ο ουρανός είναι μονάχα μαύρος, είπε η γυναίκα και σάστισε με την ίδια της την απάντηση και τον αυθορμητισμό της.
- Κι εγώ για έναν παρόμοιο λόγο βγήκα. Να ακούσω τους ύμνους των αγγέλων. Ήμουν βέβαιος ότι θα τους άκουγα απόψε. Αλλά έκανα λάθος.
- Άρα, αυτή η νύχτα δεν είναι καθόλου μαγική, είπε με βαριά φωνή η γυναίκα.
- Έχεις ακούσει για το λόφο της Πέτρας;
- Ναι, είναι στην άκρη της πόλης. Πηγαίναμε εκεί παιδιά, έχω να πάω χρόνια.
- Θέλεις να με οδηγήσεις ως εκεί;
- Γιατί όχι;

Τον άφησε να περάσει το χέρι του γύρω από το μπράτσο της και ξεκίνησαν. Στην αρχή, η γυναίκα αισθάνθηκε το σώμα της άτσαλο και σκληρό. Στην προσπάθειά της να κρατήσει την όποια απόσταση ήταν δυνατό να κρατήσει από το σώμα του, είχε μεγάλη δυσκολία να συγχρονίσει το βήμα της στο δικό του. Μια τον τραβούσε εκείνη και μια αυτός, ταλαντεύονταν κι οι δυο, αβέβαιοι κι οι δυο, ο ένας πιο πολύ απ’ την αναπηρία του κι ο άλλος από την παράδοξη εξέλιξη της βραδινής βόλτας.

Η λεωφόρος εκτεινόταν ως εκεί που έφτανε το βλέμμα της κι οι δυο τους βάδιζαν κατά μήκος. Η κίνηση εξακολουθούσε να παραμένει αραιή κι ο ουρανός σκούρο μολύβι.

Ήταν εκείνος που έσπασε πάλι τη σιωπή :

- Τι σου συνέβη και χάλασε η μαγεία;
- Τίποτα το ασυνήθιστο. Έμεινα μόνη.
- Γιατί αυτό;
- Γιατί προτίμησα να σώσω την ψυχή μου.
- Και απόψε... Μήπως το μετάνιωσες;
- Απόψε ήθελα απλώς να κοιτάξω το αστέρι. Νόμιζα πως θα’ χε κάτι να μου πει.
- Τι θα’ θελες να ακούσεις;
- Να σου πω... Συνήθως δεν ακούω εγώ, ούτε και καλοβλέπω. Μονάχα νιώθω. Μέσα εκεί, στο επίκεντρο της ύπαρξης είναι που συμβαίνουν όλα.
- Σα να θες να με παρηγορήσεις τώρα.
- Ξέρεις πως λέω αλήθεια. Το ξέρω πως το ξέρεις.
- Κοίτα!
- Πού;
- Κάτι μου λέει ότι το αστέρι σου έχει ανατείλει.

Η γυναίκα σήκωσε τα μάτια. Και πάγωσε. Αντί για το πηχτό σκοτάδι των προηγούμενων στιγμών, τούτη την ώρα ο ουρανός είχε φωτιστεί μ’ εκείνη την απόκοσμη λαμπράδα που του χαρίζουν τ’ άστρα. Και τι λαμπράδα η αποψινή! Το αποψινό ήταν ΤΟ αστέρι των παιδικών της χρόνων. Το μαγικό αστέρι.

- Μα... πώς το ξέρεις; ψέλλισε.
- Κι εσύ θα το’ ξερες. Άλλωστε μόνη σου το είπες. Δε χρειάζεται ν’ ακούς, δε χρειάζεται να βλέπεις, μοναχά να νιώθεις χρειάζεται.

Περπάτησαν έτσι κάμποσο. Τα σώματά τους εναρμονισμένα πλήρως πια. Η ζεστασιά του ενός να μπλέκεται με την άλλη.

- Έχουμε ακόμα δρόμο, είπε κάποτε η γυναίκα.
- Μη λες ανοησίες. Φτάνουμε πια, απάντησε ο άντρας. Μονάχα πάψε να μιλάς.

Εκείνη υπάκουσε. Δεν ξαναμίλησε. Αφέθηκε στην αίσθηση να περπατάει στο πλευρό ενός τυφλού άντρα που γνώρισε πριν λίγα λεπτά, που μιλούσε πιο παράξενα απ’ αυτήν και που έβλεπε πράγματα πριν απ’ αυτήν.

Σήκωσε και πάλι τα μάτια ψηλά, που έτσουξαν σχεδόν από τη λάμψη. Σα να’ χε φτάσει το αστέρι πάνω τους ακριβώς και να’ φεγγε μόνο για κείνους. Και τότε το άκουσε... μια μελωδία που χύθηκε στ’ αυτιά της βελούδινη, όρμησε μέσα της και σάρωσε κάθε σκοτεινή γωνιά. Σφίχτηκε πάνω του.

- Στο είπα ότι φτάσαμε, της ψιθύρισε τόσο σιγανά που μόλις τον άκουσε.

Ευτυχία Παπαγιαννοπούλου

2010-12-05T09:46:00.000-08:00

Το 2003 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Άγκυρα το βιβλίο Η γιαγιά μου η Ευτυχία της Ρέας Μανέλη. Πρόκειται για τη βιογραφία της στιχουργού Ευτυχίας Παπαγιαννοπούλου, μιας ξεχωριστής και πληθωρικής προσωπικότητας, ιδωμένης από το πρίσμα της εγγονής της.

Σ' αυτό το κείμενο βασίστηκε λίγο αργότερα ο Πέτρος Ζούλιας που υπογράφει το κείμενο και τη σκηνοθεσία του θεατρικού μονόλογου "Ευτυχία Παπαγιαννοπούλου", που παίζεται φέτος για τρίτη χρονιά στο θέατρο Βασιλάκου.

Την στιχουργό υποδύεται η Νένα Μεντή, η οποία δίνει τον καλύτερό της εαυτό στη σκηνή, καταφέρνοντας να ενθουσιάζει κάθε βράδυ το κοινό της. Τόσο το βιβλίο όσο και η παράσταση είναι ξεχωριστά με τον δικό τους τρόπο το καθένα, και τα δύο όμως καταφέρνουν και ζωντανεύουν τόσο την πρόσφατη ιστορία της χώρας μας όσο και την ιστορία του ελληνικού τραγουδιού με τρόπο άμεσο και διεισδυτικό, μακριά από κάθε ωραιοποίηση και συναισθηματισμό.

Το συναίσθημα, βέβαια, θα αναβλύσει αβίαστα τόσο από τον αναγνώστη αυτού του βιβλίου όσο και από τον θεατή της παράστασης, γιατί η προσωπικότητα της Παπαγιαννοπούλου είναι εμείς, είναι η Ελλάδα η ίδια, με τους καημούς και τις πίκρες μας, με τις καθημερινές μικροχαρές μας και τον αστείρευτο αυθορμητισμό μας. Είναι η Ελλάδα έτσι όπως θρηνεί γι' αυτά που έχασε κι έτσι όπως ονειρεύεται γι' αυτά που είναι να' ρθουν...

Let's kiss loudly!

2010-11-18T09:14:00.000-08:00

In a beautiful, Serbian children's book, I came across a poem entitled "Cmok" (pronounced "tsmok", which is actually the word the Serbians use for the sound of the kiss.

In Greece, we say "ματς μουτς" or "μάκια" (mats moots or makia).

I was wondering about such words in other languages. So... what do kisses sound like in your country?

Σε ένα όμορφο, σέρβικο βιβλίο για παιδιά, εντόπισα ένα ποίημα με τον τίτλο "Cmok" (τσμοκ). Aυτή είναι η σέρβικη λέξη για το δικό μας "ματς μουτς" ή "μάκια". Αναρωτιόμουν, λοιπόν, πώς μπορεί να δηλώνεται ο ήχος του φιλιού και σε άλλες γλώσσες;

Ξέρει κανείς;

Λίνκ για το σέρβικο βιβλίο / Link for the Serbian book

Αντώνης Δελώνης - συλλογικός τόμος

2010-11-17T05:23:00.001-08:00

Κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Νέος Αργοναύτης ο συλλογικός τόμος Αντώνης Δελώνης - 30 χρόνια στο χώρο της Λογοτεχνίας για παιδιά. Είναι ένας τόμος αφιερωμένος στη συμβολή και συνολική παρουσία του Αντώνη Δελώνη στην παιδική και εφηβική μας λογοτεχνία, ενός συγγραφέα που τα βιβλία του αγαπήθηκαν πολύ από τα παιδιά και βραβεύτηκαν πολλές φορές από διάφορους φορείς.

Από τα πιο γνωστά βιβλία του συγγραφέα είναι το Όταν υπάρχει μια Ελένη (1995), Η Εξομολόγηση (1997), Αγαπάω μια γάτα!Εντάξει; (2007)

Στον τόμο φιλοξενούνται μελέτες και άρθρα μελετητών του χώρου, φωτογραφικό υλικό και συνεντεύξεις του συγγραφέα. Οι συγγραφείς που γράφουν στον τόμο είναι οι εξής:

Λότη Πέτροβιτς - Ανδρουτσοπούλου, Χρύσα Κοζανιτά (η γράφουσα σ' αυτό εδώ το μπλογκ), Παναγιώτης Ράπτης, Νίκη Σαλπαδήμου, Κωνσταντίνος Δ. Μαλαφάντης, Ελένη Α. Ηλία, Αγγελική Βαρελλά, Ζωή Κανάβα, Β. Δ. Αναγνωστόπουλος, Θανάσης Καραγιάννης, Γιάννης Σ. Παπαδάτος, Γιάννης Δ. Μπάρτζης

Πληροφορίες και εδώ

Ο Μοντερνισμός στη Λογοτεχνία

2010-11-13T02:09:00.001-08:00

"Evening" - 1941, πίνακας του Ινδού ζωγράφου Nandalal Bose (1882 - 1966)

Λίγα λόγια για τον Μοντερνισμό

Ο Μοντερνισμός στη λογοτεχνία είναι ένα από τα καλλιτεχνικά ρεύματα της πρωτοπορίας που εμφανίζονται τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα. Προέκυψε σαν αντίδραση στην έως τότε επικράτηση του ρεαλισμού και του νατουραλισμού και αμφισβήτησε την ύπαρξη μιας αντικειμενικής πραγματικότητας.

Στοιχεία του Μοντερνισμού θεωρούνται η απόρριψη των κανόνων της αστικής κοινωνίας και της ρεαλιστικής τέχνης, η πλήρης καταξίωση του καλλιτέχνη και η έμφαση στην αυτοτέλεια της τέχνης. Ο Μοντερνισμός εκφράζει την αίσθηση της πολύπλοκης και ανεξιχνίαστης πραγματικότητας, την οποία και προσπαθεί να ερμηνεύσει μετατοπίζοντας το ενδιαφέρον του στον ίδιο τον καλλιτέχνη, στην υποκειμενική σύλληψη της πραγματικότητας, ενώ επιμένει στην ελλειπτικότητα, στον ερμητισμό και την εξερεύνηση της συνείδησης.

Συγχρόνως, οι μοντερνιστές λογοτέχνες προέταξαν τη συναίσθηση της στιγμής και καλλιέργησαν ενσυνείδητα την επιτακτικότητα του παρόντος. Γι΄αυτό ο χρόνος και η σχέση του με τη συνείδηση αποτέλεσαν το επίκεντρο του ενδιαφέροντός τους.

Παρά το γεγονός ότι η έννοια του μοντέρνου συναντάται σε αρκετές μελέτες του πολιτισμού από τα τέλη του 19ου αιώνα, ο Μοντερνισμός γίνεται ευρύτερα αποδεκτός μόλις το 1920, όταν λογοτέχνες και κριτικοί τον επιλέγουν προκειμένου να περιγράψουν έναν νέο τύπο λογοτεχνίας που εκπροσωπούσε όχι μόνο την αισθητική ανανέωση και καινοτομία, αλλά (για πολλούς) και τη σκοτεινότητα και το οριστικό διαζύγιο της ποίησης από τα κανονικά μέτρα που θέτει η κοινή αντίληψη.

Κύριοι εκφραστές του Μοντερνισμού είναι η Βιρτζίνια Γουλφ, ο Ντ.Χ.Λώρενς και ο Γ.Μπ.Γέητς στην Αγγλία και την Ιρλανδία, ο Μαρσέλ Προυστ και ο Αντρέ Ζιντ στη Γαλλία, ο Τόμας Μαν, ο Ρόμπερτ Μούζιλ και ο Φραντς Κάφκα στη γερμανόφωνη Ευρώπη και ο Ίταλο Σβέβο στην Ιταλία.

Ο Μοντερνισμός του Έλιοτ

Ο Τ.Σ.Έλιοτ, που γεννήθηκε στην Αμερική και πολιτικογραφήθηκε Βρετανός το 1927 τήρησε αμφίρροπη στάση απέναντι στα ρεύματα της πρωτοπορίας. Αναγνώριζε απερίφραστα τις οφειλές του στον Ζυλ Λαφόργκ και στον Τριστάν Κορμπιέρ, ηγετικούς εκφραστές του γαλλικού Συμβολισμού, που με τον ειρωνικό αστικό χαρακτήρα και την εικονοποιία της ποίησής τους επηρέασαν τον Έλιοτ στην πρώτη ποιητική συλλογή που εξέδωσε με τον τίτλο Prufrock and Other Observations, 1917.

Την ίδια στιγμή, ο Έλιοτ, όπως και η Γουλφ, είχε συνειδητοποιήσει την ανάγκη να διοχετευτεί αυτή η ανατρεπτική δυναμική σε μια γόνιμη σχέση με τις ήδη υπάρχουσες λογοτεχνικές μορφές. Όπως υποστήριζε και στο σημαντικό του δοκίμιο "Tradition and the Individual Talent", 1920, ένας συγγραφέας είναι αδύνατο να παράγει πρωτότυπο έργο "παρεκτός κι αν ζει αυτό που δεν είναι απλώς το παρόν, αλλά η παρούσα στιγμή του παρελθόντος", αν ζει, δηλαδή, μέσα σε κείνη την κοινή κληρονομιά γνώσεων και αξιών που συνιστά την εκάστοτε κουλτούρα.

Έτσι, ο Έλιοτ κατακτώντας πρώτα την παράδοση, διαμόρφωσε μια καινούργια ποιητική γλώσσα, πολυδύναμη και πολυεπίπεδη, και επηρέασε όσο λίγοι τους συγχρόνους του και τους μεταγενέστερους. Από την αρχή αυτοκαθορίστηκε ως ένας εντελώς συνειδητός ποιητής. Γι' αυτόν, η ποίηση είναι κάτι που κατορθώνεται με τη σύγκλιση και τη συνεργία όλων των ψυχικών δυνάμεων του ποιητή, από τις πλέον ασυνείδητες ως - και κυρίως- τις πλέον συνειδητές, οι οποίες συνθέτουν το λόγο μέσω μιας διαδικασίας αποπροσωποποίησης, μετασχηματίζοντας το προσωπικό σε πανανθρώπινο και υποτάσσοντας το επικαιρικό στο διαχρονικό.

Το Ερωτικό Τραγούδι του Τζ. Άλφρεντ Προύφροκ 7 (The Love Song of J. Alfred Prufrock)

2010-11-12T13:09:00.000-08:00

No! I am not Prince Hamlet, nor was meant to be;
Am an attendant lord, one that will do
To swell a progress, start a scene or two
Advise the prince; no doubt, an easy tool,
Deferential, glad to be of use,
Politic, cautious, and meticulous;
Full of high sentence, but a bit obtuse;
At times, indeed, almost ridiculous—
Almost, at times, the Fool.

I grow old . . . I grow old . . .
I shall wear the bottoms of my trousers rolled.
Shall I part my hair behind? Do I dare to eat a peach?
I shall wear white flannel trousers, and walk upon the beach.
I have heard the mermaids singing, each to each.

I do not think they will sing to me.

I have seen them riding seaward on the waves
Combing the white hair of the waves blown back
When the wind blows the water white and black.

We have lingered in the chambers of the sea
By sea-girls wreathed with seaweed red and brown
Till human voices wake us, and we drown.

Όχι! Δεν είμαι ο Πρίγκηψ Άμλετ, ούτε και είχα πρόθεση να είμαι
Είμαι ένας αξιωματούχος παραστάτης, ένας που θα κάνει
Να σημειωθεί μια πρόοδος, ν' αρχίσει μια σκηνή ή δυο,
Τον πρίγκηπα να συμβουλέψει, αναμφίβολα εργαλείο βολικό,
Ευλαβικό, ευτυχές που χρησιμοποιείται,
Πολιτικός, προσεχτικός και λεπτολόγος
Όλο ψηλές προτάσεις, όμως λίγο αμβλύνους
Καμιά φορά, πραγματικά, σχεδόν γελοίος -
Καμιά φορά, σχεδόν, ο Γελοτοποιός.

Γερνάω... Γερνάω...
Θα γυρίσω των παντελονιών μου τα μπατζάκια.
Θα χτενίσω προς τα πίσω τα μαλλιά μου; Τολμώ να φάω ένα ροδάκινο;
Θα φορέσω άσπρο κοστούμι φανελένιο και θα περπατώ στην παραλία.
Έχω ακούσει τις σειρήνες, μία προς μία, να τραγουδούν.

Δε νομίζω πως θα τραγουδήσουνε για μένα.

Να καλπάζουνε στην ακροθαλασσιά, πάνω στα κύματα τις έχω δει
Να χτενίζουνε την άσπρη χαίτη των κυμάτων που ανεμίζει
Όταν ο αέρας τα νερά, λευκά και μελανά, αναρριπίζει.

Στης θάλασσας τα δώματα, με τα θαλασσοκόριτσα
Τα τυλιγμένα φαιοπόρφυρες φυκιάδες, ξεχαστήκαμε
Κι ώσπου να μας ξυπνήσουνε ανθρώπινες φωνές, πνιγήκαμε.

-ΤΕΛΟΣ-

Σημείωση:

Δυστυχώς και σ' αυτό το τελευταίο κομμάτι υπάρχoυν κατά τη γνώμη μου δύο μεταφραστικά λάθη. Το "Am an attendant lord, one that will do / To swell a progress" μεταφράζεται "Είμαι ένας αξιωματούχος παραστάτης, ένας που θα κάνει Να σημειωθεί μια πρόοδος". Εδώ μάλλον φαίνεται η ανεπαρκής εξοικείωση της μεταφράστριας με τα Αγγλικά. Το "it will do" είναι έκφραση που σημαίνει "αρκεί, είναι αρκετό, φτάνει". Η κατά λέξη μετάφραση καταστρέφει όλο το νόημα του στίχου που θέλει προφανώς τον αξιωματικό να μπορεί, να είναι ικανός, να έχει αρκετά προσόντα ή ικανότητες . Όσο για τη λέξη "progress" στον ίδιο στίχο, θεωρώ ότι στην συγκεκριμένη περίπτωση σημαίνει την "βασιλική περιοδεία ή πορεία" και όχι την πρόοδο.

Τέλος, το "Shall I part my hair behind?" μεταφράζεται "Θα χτενίσω προς τα πίσω τα μαλλιά μου;" αντί του σωστού "Να χτενίσω προς τα πίσω τα μαλλιά μου;"

Να σημειώσω εδώ ότι σκοπός μου δεν ήταν σε καμία περίπτωση να εντοπίσω μεταφραστικά λάθη. Σκοπός μου ήταν να αποτυπώσω εδώ ένα πολύ αγαπημένο ποίημα σε δύο αγαπημένες μου γλώσσες, τη μητρική μου και τα Αγγλικά. Τα λάθη προέκυψαν στην πορεία και θέλησα απλώς να τα επισημάνω, αντί να σβήσω το σχόλιό μου για τη μετάφραση της κυρίας Παμπούδη στην πρώτη - πρώτη ανάρτηση που αφορά αυτό το ποίημα.

Προφανώς, η πρώτη μου εκείνη εκτίμηση για μια μετάφραση η οποία "δικαιώνει απόλυτα" την Παυλίνα Παμπούδη ήταν πολύ βιαστική. Θα προσπαθήσω να αντισταθώ στην επιθυμία μου να μελετήσω πιο προσεχτικά τη μετάφραση από την αρχή και να εντοπίσω όλα τα λάθη που υπάρχουν.

Μεταφραστικά ατοπήματα

2010-11-12T12:49:00.000-08:00

Στο προηγούμενο απόσπασμα (Το Ερωτικό Τραγούδι του Τζ. Άλφρεντ Προύφροκ 6 ) η μετάφραση της Παυλίνας Παμπούδη "σκοντάφτει" σε δύο σημεία.

Το πρώτο:

Τον στίχο "to have squeezed the universe into a ball" τον μεταφράζει "το σύμπαν να συνθλίψω σε ένα μπολ". Πρόκειται για καταφανές λάθος, το οποίο μάλιστα στερεί από τον αναγνώστη την εικόνα που δημιουργεί ο ποιητής. Προσωπικά μιλώντας, η εικόνα που δημιουργείται από αυτό το στίχο είναι ενός άντρα που έχει πιάσει στα δυο του χέρια το σύμπαν και το συνθλίβει σε μία μπάλα.

Το δεύτερο:

Τον στίχο "that is not it at all" τον μεταφράζει "αυτό δεν είναι αυτό καθόλου". Σε αυτήν την περίπτωση έχουμε μια περίπου κατά λέξη μετάφραση, που όμως είναι ατυχής. Στα Αγγγλικά η φράση "that's not it" είναι μια απλή φράση της καθομιλουμένης, καθόλου εξεζητημένη και χωρίς φιλοσοφικές προεκτάσεις. Σημαίνει το πολύ απλό "δεν είναι έτσι" ή κάτι παραπλήσιο. Το "αυτό δεν είναι αυτό" ξεφεύγει εντελώς από το πνεύμα του ποιητή.

Το Ερωτικό Τραγούδι του Τζ. Άλφρεντ Προύφροκ 6 (The Love Song of J. Alfred Prufrock)

2010-10-19T09:25:00.000-07:00

And would it have been worth it, after all,
After the cups, the marmalade, the tea,
Among the porcelain, among some talk of you and me,
Would it have been worth while,
To have bitten off the matter with a smile,
To have squeezed the universe into a ball
To roll it toward some overwhelming question,
To say: "I am Lazarus, come from the dead,
Come back to tell you all, I shall tell you all"-
If one, settling a pillow by her head,
Should say: "That is not what I meant at all.
That is not it, at all".
And would it have been worth it, after all,
Would it have been worth while,
After the sunsets and the dooryards and the sprinkled streets,
After the novels, after the teacups, after the skirts that trail along the floor-
And this, and so much more?-
It is impossible to say just what I mean!
But as if a magic lantern threw the nerves in patterns on a screen"
Would it have been worth while
If one, settling a pillow or throwing off a shawl,
And turning toward the window, should say:
"That is not it at all,
That is not what I meant, at all".

Και θ' άξιζε, μετά απ' όλα αυτά,
Μετά απ' τα φλυτζάνια, τη μαρμελάδα, το τσάι,
Μέσα στις πορσελάνες, μέσα στις κουβέντες μας,
Θα άξιζε, ενώ
Πρέπει να καταπιώ μ' ένα χαμόγελο το θέμα,
Το σύμπαν να συνθλίψω σ' ένα μπολ,
Να το αλείψω σε μια αμφιβολία ανυπόφορη, θα άξιζε
Να πω: "Είμαι ο Λάζαρος, έρχομαι από τους νεκρούς,
Έρχομαι να σας πω τα πάντα, θα σας πω τα πάντα"-
Αν έλεγες, ταχτοποιώντας το κεφάλι της στο μαξιλάρι:
"Αυτό δεν είναι αυτό που εννοούσα,
Δεν είναι αυτό καθόλου"
Και θ' άξιζε εντέλει,
Θ' άξιζε,
Μετά τα ηλιοβασιλέματα και τις αυλόπορτες και τους ψιχαλισμένους δρόμους,
Μετά τις νουβέλες και τα φλυτζάνια, μετά τις φούστες που σέρνονται στο πάτωμα-
Κι αυτό, και τόσα άλλα;-
Είναι αδύνατον να πω τι εννοώ ακριβώς!
Όμως, σαν κάποιος προβολέας μαγικός που διαπερνώντας τα νεύρα σκιαγραφεί σε μια οθόνη:
Θα άξιζε
Ταχτοποιώντας ένα μαξιλάρι ή ρίχνοντας μια σάρπα,
Και στρέφοντας προς το παράθυρο αν έλεγες:
"Αυτό δεν είναι αυτό,καθόλου,
Δεν είν' αυτό που εννοούσα!"

Το Ερωτικό Τραγούδι του Τζ. Άλφρεντ Προύφροκ 5 (The Love Song of J. Alfred Prufrock)

2010-10-14T22:32:00.000-07:00

Shall I say, I have gone at dusk through narrow streets
And watched the smoke that rises from the pipes
Of lonely men in shirt-sleeves, leaning out of windows?...
I should have been a pair of ragged claws
Scuttling across the floors of silent seas.

And the afternoon, the evening, sleeps so peacefully!
Smoothed by long fingers,
Asleep... tired... or it malingers,
stretched on the floor, here beside you and me,
Should I, after tea and cakes and ices,
Have the strength to force the moment to its crisis?
But though I have wept and fasted, wept and prayed,
Though I have seen my head (grown slightly bald)
brought in upon a platter,
I am no prophet - and here's no great matter;
I have seen the moment of my greatness flicker,
And I have seen the eternal Footman hold my coat, and snicker,
And in short, I was afraid.

Θα πω, έχω περάσει, σούρουπο από δρομάκια
Και είδα τον καπνό που ανεβαίνει απ' τις πίπες
Μοναχικών ανθρώπων, με πουκάμισα, γερμένων στα παράθυρα;
Θα πρέπει να' μουν δυο τραχιές δαγκάνες οστρακόδερμου
Που διατρέχουν τον πυθμένα σιωπηλών ωκεανών.

Και το απομεσήμερο, τ' απόγευμα κοιμάται τόσο ειρηνικά!
Κατευνασμένο από δάχτυλα μακριά,
Σε νάρκη... κουρασμένο... ή προσποιούμενο αδιαθεσία,
Απλωμένο στο δάπεδο, εδώ, ανάμεσα σε σένα και σε μένα.
Θα' πρεπε μετά το τσάι και τα κέικ και τ' αναψυκτικά
Να' χω το σθένος να εξωθήσω τη στιγμή στην κρίση της;
Όμως, κι αν θρήνησα και νήστεψα, και θρήνησα και προσευχήθηκα,
Κι αν είδα το κεφάλι μου (που φαλακραίνει)
φερμένο πάνω σ' ένα δίσκο,
Δεν είμαι προφήτης - κι εδώ δεν έχει και μεγάλη σημασία.
Έχω δει τη στιγμή που τρεμοσβήνει η μεγαλοσύνη μου,
Κι έχω δει τον αιώνιο Θυρωρό να μου κρατάει το παλτό, χασκογελώντας,
Και, για να μην πολυλογώ, φοβήθηκα.

Το Ερωτικό Τραγούδι του Τζ. Άλφρεντ Προύφροκ 4

2010-09-25T11:47:00.000-07:00

For I have known them all already, known them all -
Have known the evenings, mornings, afternoons,
I have measured out my life with coffee spoons,
I know the voices dying with a dying fall
Beneath the music from a farther room.
So how should I presume?

And I have known the eyes already, known them all -
The eyes that fix you in a formulated phrase,
And when I am formulated, sprawling on a pin,
When I am pinned ane wriggling on the wall,
Then how should I begin
To spit out all the butt-ends of my days and ways?
And how should I presume?

And I have known the arms already, known them all -
Arms that are braceleted and white and bare
(But in the lamplight, downed with light brown hair!)
Is it perfume from a dress?
That makes me so digress?
Arrms that lie along the table, or wrap about a shawl.
And should I then presume?
And how should I begin?

Διότι γνωρίζοντάς τα ήδη όλα αυτά, γνωρίζοντάς τα όλα αυτά -
Γνωρίζοντας τ' απογεύματα, τ' απομεσήμερα, τα πρωινά,
Έχω μετρήσει τη ζωή μου με κουταλάκια του καφέ
Γνωρίζω τις φωνές που χάνονται σε θανάσιμης πτώσης εφέ
Πίσω απ' τη μουσική, από ένα μακρινό δωμάτιο.
Λοιπόν, πώς θα τολμούσα;

Κι έχω ήδη γνωρίσει τα μάτια, γνωρίζοντάς τα όλ' αυτά -
Τα μάτια που σε καθηλώνουν σε μια φράση τυπική,
Κι εφόσον είμαι τυπικός και ισορροπώ πάνω σε μια καρφίτσα,
Κι εφόσον είμαι καρφιτσωμένος και συστρέφομαι στον τοίχο,
Λοιπόν, πώς θ' άρχιζα
Να φτύνω τα υπολείμματα των ημερών μου και των τρόπων;
Και θα τολμούσα πώς;

Κι έχω ήδη γνωρίσει τα χέρια, γνωρίζοντάς τα όλ' αυτά -
Χέρια με μπρασελέ και άσπρα και γυμνά
(Μα κι απλωμένα στο φως της λάμπας, με χνούδι ανοιχτόχρωμο!)
Να' ναι το άρωμα από φουστάνι
Που έτσι να παρεκτρέπομαι μα κάνει;
Χέρια αφημένα στο τραπέζι, ή τυλιγμένα σ' ένα σάλι.
Πώς θα τολμούσα, λοιπόν;
Και πώς θα άρχιζα;